Биыл Жамбыл облысының құрылғанына 85 жыл толып отыр. Ғасырға жуық уақыт. Осы кезеңде өлкемізге кімдер келіп, кім кетпеді десеңші?! Одан арғы тарихты қаузамай, әкімшілік-аумақтық бөлініс болып қалыптасқаннан бергі уақыттың өзінде ел тарихын жасаған тұлғалар қаншама?! Бірін айтсақ, бірі, тіпті, аталмайды да. Көз көргендер азайып барады. Ал, адам кеткенімен, артынан ізі болып қалған ісі, қолтаңбасы түскен құжаты жылдардың ызғырық желі мен аптап ыстығының иісін бойына сіңдіріп, сарғайған қағаздарда сақталып, оны қаттап архив қана бізге жеткізетін сыңайлы. Өткеніміз туралы архив құжаттары тағы не дейді екен?

Бұл жолы сіздерге ұсынар ақпаратымыз Жамбыл қаласы мен ондағы алғашқы құрылыс жұмыстарына арналмақ.

Облыс құрылған жылдардан бастап 1997 жылға дейін Жамбыл атымен аталған көне Тараз шаһары ертеден ірі сауда орталығы болғаны тарихтан белгілі. Оған бүгінде ел аузында «Шахристан» аталып кеткен қала аумағындағы археологиялық саябақ та, одан кезінде табылған бұйымдар да дәлел бола алады. Тіпті күні кеше жылыту құбырларын жүргізу барысында қазылған шұңқырлардан табылған алюминий ыдыстар да өткен ғасырларда дәл сол орында тіршілік белгісі болғанын дәйектейді. Тарихи құндылығы аса маңызды болмағанымен, үлкен пазлдың бір бөлшегі болатын мұндай деректер келер ұрпақ үшін бір кәдеге жарары анық деп білеміз.

Алайда, қала келбеті заманына қарай өзгеріске ұшырап отырды. Өзгермеген мәні ғана сияқты. Мәселен, осыдан он екі жыл бұрын дәл осы Шахристан аумағында саудасы қызған «көк базар» болғанын кейінгі туған ұрпақ тек естігені болмаса, елестетуі қиын. Ал, екі мың екі жүз жыл бұрын ше?! Ол кезде де, қазір де солай. Тек келбеті ғана түрленді. Мәні – сауда мен қолөнер орталығы болып сақталды.

1939 жылы Жамбыл облысы құрылып, облыс орталығы ретінде Жамбыл қаласы танылды. Алғашқыда қазіргі Абай (ол кездері Сталинская көшесі), Коммунистическая (алғашында, 1918 жылға дейін Кауфманская болса, 1993 жылдан кейін Төле би көшесі), Пушкин және Октябрьская (қазіргі Бектұрғанов көшесі) деген сияқты көшелермен құрылған Тараз қаласы бірте-бірте кеңейді. Облыс орталығы болған соң оның келбетін айшықтайтын қаламыздың жоспары ойластырыла бастады. Алайда, облыс құрылғаннан кейін көп ұзамай басталған Ұлы Отан соғысы қала құрылысында болуы тиіс өзгерістерді кейінге ысырып, бар күш Жеңіс күнін жақындатуға жұмылдырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін де жүдеген халықтың ахуалы үлкен өзгеріске бірден бет бұрып кете алған жоқ. Оған елдегі экономикалық жағдайдың да әсері болғаны анық. Негізгі күш қаладағы өнеркәсіпті дамытуға, зауыттар құрылысын жандандыруға жұмылдырылды. Мұндай жұмыстардың өзі тек 1950 жылдан кейін жүзеге асырыла бастады. Соның бір көрінісі – фосфор кенін өндіруші мамандарды даярлайтын оқу орнын 1954 жылы құру, оның ғимаратын салу болды.

Кейініректе қаланың архитектуралық келбетін жасау үшін арнайы маман қажеттігі, қаланың бас жоспарын жасау қажеттілігі туындады. Сондықтан да облыс басшылығы 1957 жылы Ташкенттен Камиль Рахматиді шақыртып, оны Жамбыл облысының алғашқы бас архитекторы етіп тағайындап, жаңа қадамдарға бет бұрды.

Оның алғашқы жобаларының бірі – бүгінгі орталық алаңның жобасы еді. Оған мемлекеттік архив сақтауындағы 1958 жылғы Жамбыл облысының атқару комитеті және Жамбыл облыстық партия комитетінің орталық алаңда құрылыс жүргізу және алаңда В.И.Лениннің ескерткішін орнату туралы қаулысы да дәлел. Бұл құжатта Рахмати, Асқаров, Комратов сынды азаматтардың есімдері жазылған. Осы жерде айта кететін жай, қала келбетінің жаңаруына сол кездері осы үш азаматтың еңбегі ерен еді. Кейінгі жылдары бұлардың қатарына майдангер Тілеуқабыл Төребеков те қосылғанын архив құжаттарынан көреміз.

1957-1958 жылы Жамбыл қаласындағы Ұн базары аталған жерде қаланың Орталық алаңын жобалау жұмыстарымен қатар археологиялық зерттеулер де жүргізілген болатын. Соның нәтижесінде бұл алаңда бұрындары көне зираттар болғаны дәлелденген. Тарихи құжаттарда құрылыс жұмыстары барысында қаланың өзге бөлігінен биігірек орналасқан алаңның 3 метрдей қабаты алынып тасталғаны көрсетілген. Оның орнын қазған кезде аса құнды тарихи жәдігерлер жер бетіне шығарылды. Атап айтқанда, жер астынан табылған тас табыттар өзгелерден бөлек болуы өзіне назар аудартқан жәдігерлер базар орнында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қазып алынды. Біз айтып отырған жәдігер VIII-IX ғасырларға зароастризм ұстанымына тән белгілер. Бұл жайында сол кездегі музей қызметкері, археолог ғалым Л.Ремпельдің жазуынан білеміз. Қазба жұмыстарын жүргізу кезінде табылған тас астау табыттар мен құмыраларға салынған адамның сүйектері туралы әртүрлі пікір бүгінгі күнге дейін айтылуда. Ғылымда «астадан» деп айтылатын тас табыттың ұн базарының орнынан табылуы және оның ерекшелігі туралы Лазарь Ремпель жан-жақты суреттейді. Алғашқы табылған табыт астау – тік төртбұрышты 53×40 сантиметр көлемінде, биіктігі 41 сантиметр, қабырғалары ішіне қарай иілген. Қақпағы киіз үйге ұқсас. Астадан сөзі әзірбайжан тілінен алынғанымен, біздің «астау» сөзінің мағынасын береді. Яғни, бұл көне түркі сөзі. Көне Тараз жерінен табылған табыт астаудың ерекшелігі – оның беткі қақпағында адам бейнелерінің суреттерінің салынуы. Олардың беткі бедерінің биіктігі 16,5 сантиметр. Қақпаққа бір емес, екі адамның кескіні салынған. Олар қолдарын кеудесіне айқастыра ұстап, саусақтарын бүкпей жазып тұр. Үстеріне ұзын шапан киген. Белдіктері өрнектелген, жүздері дөңгелек, алқымдары салыңқы. Ұзын қыр мұрынды. Ауыздары кішкентай. Бір сөзбен айтқанда, ғалым тас табыттағы адам бейнелері туралы толық және жан-жақты суреттеген. Және Тараз тас табытын Қырғыз, Қытай және Жетісу жерінде табылған осындай жәдігермен салыстыру арқылы суреттейді. Ғалым суреттеп отырған адам бейнелері жерленгендердің суреттері болуы керек деген де сөз айтады. Сол кезеңнің өлген адамды жерлеу дәстүрі мен салты туралы айта келіп, халықтың мәдениеті мен тұрмысы туралы деректер келтіреді. Көне түрік халқының алғашқы діни ұстанымы «шаман» деп қорытынды жасағысы келеді. Жерлеу рәсімі туралы айтқанда Л.Ремпель осы өңірге ертеректе саяхат жасаған батысеуропалық Земархтың жазбалары туралы да, оның түрік қағанын жерлеу салтын да еске түсіре кетуді ұмытпапты. Табыт астаудың бетіндегі суреттерді айта отырып, жерленген адам туралы болжамдар білдіреді.

Астадандағы адам суреттері әртүрлі. Қазба жұмыстары кезінде ұн базарынан бір емес, онға жуық тас табыт табылған. Олар бір-біріне ұқсас болғанымен әрқайсысының өзгешеліктері болған. Ремпельдің «Көне Тараз жерасты жәдігерлері» туралы жазбаларында түркі халықтарының, оның ішінде қазақтардың «Баба» және «Ата» сөздерінің этимологиялық түбіріне назар аударуға, оның мағынасын тереңдей зерттеуге бағыт-бағдар береді.

Бұл Жамбыл қаласының келбетін өзгерткен алғашқы ірі құрылыс жұмысы еді. Бұл құрылыс өлке тарихы үшін үлкен жаңалық болды. Облыс орталығының жаңарумен бірге өткен тарихымызды тереңірек зерделеуге жасалған да үлес деп білген жөн. Аталған құрылыс 1959 жылы сәуір айында аяқталып, ел көктем мерекесімен бірге жаңа орталық алаңның, ғимараттардың ашылуын да ерекше қуанышпен қарсы алған еді.

 Назым ҚОЖАМАРОВА.

Ақ жол. – 2024. – 5 қыркүйек.

         Талайғы тарихтың куәсі болған Тараз қаласы ұлттық діңгегіміздің алтын қазығы саналады. Мұнда екі мың жылдан астам уақыт аралығында елдігіміздің тірегі болған құндылықтарымыз бен төл тарихымыз, мәдениетіміз бен өркениетіміз қалыптасты. Мыңжылдықтар аралығында дін мен ділдің, тарих пен тағылымның, сауда мен қолөнердің астанасы болған шаһар тәуелсіздіктің төртінші онжылдығына қадам басқан тұста да қайнаған тіршіліктің өрнегін танытып келеді.

         Тараз өлкесін мекендеген халықтар мен олардың тұрмыс-тіршілігі, тағдыр-талайы туралы жазылған ең алғашқы деректер Қытай жазбаларында кездеседі. Солардың бірі – біздің заманымызға дейінгі 104-91 жылдары жазылған Цыма Цянның «Тарихнама» еңбегінде ғұн билеушісі ЧжиЧжидің (Шөже) қытай басқыншылығынан сақтанып, Талас маңына ығысқандығы, жергілікті тайпа қаңлылармен бірлесіп күш жиып, бекініс іргесін қалағаны айтылады.

Ал, VI ғасырда Тараз арқылы өтетін Жібек жолының сырдариялық және тяньшандық бағыттары қалыптасып, шаһар әлемдік өркениеттің бір бөлшегіне айналды. Тіпті, осы ғасырдың бел ортасында, яғни 558 жылы Түркі билеушісі Естеми қаған мұнда Византия елшісі Земархты қабылдады. Кездесуде екі ел арасында сауда байланысы жайында келісім және Иранға қарсы шарт жасалды. Кейіннен тарихи мекен қытай басқыншылығына дейін Түркештерге астана болды.

Дәл осы тұста Тараз маңындағы 751 жылы арабтар мен қытайлар арасында өткен Атлах шайқасы күллі түркі халықтарының тағдырын шешті. Орыс тарихшысы А.Бернштам археологиялық еңбектерінде қанды қырғын өткен мекен жайлы «Атлах қаласының орны Тараз қаласына таяу жердегі Жуантөбеде» деп көрсетіледі. Осыдан кейін қытайлар Жетісу өлкесінен шығарылып, Талас маңы түркінің келесі бір заңды мұрагері қарлұқтар қарамағына өтті.

Ал, X ғасырда мұнда Қарахан мемлекеті қалыптасып, 940 жылы Ислам діні мемлекеттік дін деп жарияланды. Осылайша, Тараз шаһары еліміздегі алғашқы Ислам дінін қабылдаған аймақтардың бірі ретінде жаңа дәуірге қадам басты. Тарихта Ерте Ислам кезеңі деп аталатын аралықта Тараздың көші ілгеріледі. Мұны күні бүгінге дейін сақталып, ұрпаққа мұра болып жеткен Айша бибі, Қарахан баба, Бабаджа хотун, Дәуітбек кесенелері мен Жүніс-Қали моншасы, еліміздегі ең алғашқы мешіт саналатын Ерте Ислам мешіті, керуен сарай сияқты жауһар жәдігерлеріміз айғақтай түседі. Осы тұста Тараз көпестердің жиі қатынайтын сауда орталығына айналды.

Бұл туралы ІХ ғасырдың бірінші жартысында математик, географ Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми «Тараз бұл көпестер қаласы» деп жазса, X ғасырдағы араб географы Әл-Мақдиси: «Тараз – бақтары қыруар көп, халық тығыз қоныстанған, орлары, төрт қақпасы мен адамдары мекендеген қамалы бар үлкен бекіністі қала. Екінші шепте үлкен өзен, оның ар жағында шаһардың бір бөлігі, оның үстінен өтетін көпір бар. Базар ортасында мешіт үйі тұр», деп дерек қалдырған.

Қараханидтер кезеңінде гүлденудің шарықтау шегіне дейін көтерілген Тараз маңында Жікіл, Төрткүл, Шелжі, Оххум, Хамукет, төменгі Барысхан секілді кіші қалашықтар да бой көтерді. Бұл шаһарлар да маңызды стратегиялық, сауда-саттық, әскери міндеттерді атқарды. Мәселен, Жікіл қалашығы әуелде өзі аттас тайпаның әскери қосыны ретінде бой көтерсе, Шелжі күміске бай мекен ретінде аймақтағы алғашқы металлургиялық орталықтың бірі болған. Сол секілді Баласағұн да Таразбен бір деңгейде дамыған шаһарлар қатарына енді.

Дәл осы алтын ғасырда Тараз теңгелер мен шырағдандар шаһарына айналып, шыны жасау ісі де қарқынды дамыды. Қаланың әлеуметтік-экомикалық тұрғыдан дами түсуі ғылым мен білімнің, мәдениет пен өркениеттің қанат жаюына себепкер болды. Осы кезеңде сұлтан Бейбарыс салған аз-Заһирия медресесінің меңгерушісі болған Һибатулла ат-Тарази, алғашқы ортағасырлық ақындардың бірі Әбу Таһир Мұхаммед ат-Таразилер бастаған Бадр ад-Дин Һибатулла, Мұхаммедхан әл Хусейн ат-Тарази, Әбул Футух ибн Исраил ат-Тарази, Имам Әбул Қасым Махмуд ат-Тарази сияқты Тараздан түлеп ұшқан алғашқы ойшылдардың шоғыры қалыптасты.

Сондай-ақ, Жікілден шыққан Әбу Мұхаммед әл-Жикили, меркілік Саид Мирки, баласағұндық Жүсіп Баласағұннан бөлек, Имам Мұхаммед Баласағұни, Әбу Абдаллаһ пен Аййуб әл-Баласағұнилардың есімі елге танылды. Таразилердің тізбегі өткен ғасырдың соңына дейін үзілмей сақталды. Бұл тізімде Қазақ хандығы тұсында өмір сүрген алғашқы шығыстық әдебиет теориясының негізін қалаушылардың бірі саналған Шейх Ахмет Тарази, Меккеде пайғамбар мешітін басқарған Махмұд Саид ат-Тарази, өткен ғасырдың басында Ауғанстан Ағарту министрлігінің комиссия мүшесі атанып, білім жүйесін реформалау ісіне атсалысқан Мүбашшир ат-Таразилерді айрықша атап өтуге болады.

Талай тарланбозды түлеткен Тараздың таңғажайыптары шығыс шайырларының да жырына арқау болды. Парсының ұлы ақыны Фирдоуси тараздық сұлулар жайлы: «…Бой жетпеген балапандай Тараз арулары, Тәңір жаратқан әдеп пен наздан оларды»; «…Екі қасы Тараздың садағындай, Кірпіктері қаптаған қара талдай»; «…Мөп-мөлдір көздің қарасын, Тараздан ғана табасың» десе, Рудаки: «…Михрабқа жүзді бұрғаннан не пайда, Көңілі Бұхара, Тараз сұлуларында болған соң», дейді. Сондай-ақ, Низами, Тәбризи, Әдид әлМамаликтердің мәснауилерінде тараздық тұлпарлар мен қолөнер бұйымдарын жырға қосты. Шыңғыс хан жорықтарынан кейін де Таразда тіршілік қайнап жатты.

Бұған шаһарда болған қытайлық монах Чань-Чунь мен француз елшісі Рубруктың жазбалары дәлел бола алады. Ал, 1268 жылы қала маңында әйгілі Талас құрылтайы өтті. Қазақ хандығы құрылар тұста шаһар түрлі шапқыншылықтарды бастан өткеріп, Қоқан хандығына қарсы күрестің орталығы болды. 1864 жылы мұнда патша әскерінің қолбасшысы М.Черняевпен бірге Шоқан Уәлиханов табан тіреді.

Патша қарамағына өткен Әулиеатада 60-жылдары үш шойын балқыту зауыты, тері илеу зауыты, 6 мешіт пен 1 медресе, 6 мектеп, қалалық монша мен сабын қайнату орындары жұмыс істеген. Кейіннен мұнда әр жылдары Сұлтанбек Қожанов, Ораз Жандосов, Қабылбек Сарымолдаев, Тұрар Рысқұлов секілді азаматтар қызмет атқарып, қоғамдық өмірге белсене араласты. Мәселен, Сұлтанбек Қожанов Әулиеатада теңдік мәселесі, жер бөлінісі секілді өзекті мәселерді жиі көтерсе, Ораз Жандосов Сарысу ауданының құрылуына атсалысты.

Сонымен бірге, Қабылбек Сарымолдаев пен Тұрар Рысқұловтың төңкеріс жылдардағы өмірін осы шаһарда өткізіп, Тұрар Рысқұлов Мұхаммеджан Тынышпаевпен бірге Түрксібтің маңызды торабы Шу жерімен өтуі тиістігін дәлелдеп шықты. Бұдан өзге Міржақып Дулатов жазғы демалысын Жамбыл жерінде өткізіп, қала орталығындағы Атшабар базарының қайнаған тіршілігін көріп тамсанған.

Ал, алғашқы әйел журналистердің бірі – Сара Есова Кеңестік Әулиеатадағы алғашқы әйел сотына қатысқан. Бұдан өзге Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин мен жазушы-журналист Мұхамедсалим Кашимовтер де Таразға ат басын бұрып отырған. Сол секілді белгілі этнограф, тарихшы Әбубәкір Диваев осында еңбек жолын бастаса, кейінгі жылдары Шыңғыс Айтматов зооветеринарлық техникумда білім алып, Кемел Тоқаев, Асқар Тоқпановтар Жамбылда қызмет атқарған.

Революционер-жазушы Сыдық Абланов «Мені оқытқан да Тараз, қолымды медрессе – Хусаинияға жеткізген де Тараз» десе, Әулиеатада еңбек етіп, кейіннен дүниежүзіне танылған орыс биологы Константин Скрябин қаланы гельминтологиялық ғылымның отаны деп атаған. Қай елдің тарихына қарасақ та, екі мың жылдан астам уақыт аралығында бұзылмай сақталған шаһарлар қатары аз. Тараз сол тарих өтінде байырғы тұрғынын сақтап қалған санаулы қаланың бірі. Елдігіміздің бастауы, тарихымыздың астанасы саналған шаһар бүгінде қолөнершілер қаласы атанып, тарихтың темірқазығы атауын абыроймен арқалап келеді.

Нұрболат Аманбек

Aq jol. — 2024. — 12 қазан (№118). — 3 б.

     Соңғы жылдары Тараз қаласында бірқатар саябақ салынып, түрлі ескерткіштер бой көтеруде. Мұның бәрі екі мың жылдан астам тарихы бар көне шаһар сәулетін арттыруға үлес қосуда. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Таразда «Қазақ халқына мың алғыс» монументі ашылды, деп хабарлайды

Нысанның биіктігі 30 метр болады. Монумент құрылысын «Темір-Байлық» жауапкершілігі шектеулі  серіктестігі жүргізген. Оған 158 миллион теңге жұмсалған. Монументте қазақ жерінде тұратын түрлі ұлт пен ұлыстың елге деген алғысы мен ризашылығының символикалық көрінісі бейнеленген. Аталған нысанның ашылу салтанатына Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев қатысты.

«Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап еліміздің Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сарабдал саясатының нәтижесінде көпұлтты елімізде халықтар достығы, бірлік, татулық пен тұрақтылық салтанат құруда. Әрине 29 жыл тарих үшін қас-қағым сәт. Дегенмен, еліміз осы уақыт аралығында толайым табыстарға, үлкен жетістіктерге жетті. Еліміздің ең маңызды жетістіктерінің бірі – көпұлтты қоғамда бейбітшілік пен келісімді сақтау болып табылады. Біздің басты байлығымыз – елдегі тыныштық пен тұрақтылық. Еліміз егемендік алғалы бейбіт өмір сүрудің өнегесін көрсетіп келеді. Татулық пен бейбітшілікті, қоғамдық тұрақтылықты нығайту мақсатында қыруар жұмыстар атқарылуда. Ашылып отырған «Қазақ еліне мың алғыс» монументі де осы сөзіміздің айғағы. Осыдан екі жыл бұрын Нұрсұлтан Әбішұлы еліміздегі барлық облыс орталықтарында «Қазақ еліне мың алғыс» монументін салу туралы тапсырма берген болатын. Монумент – барлық ұлт өкілдерінің қазақ халқына деген ризашылығының белгісі», деді ол.

Салтанатты жиында «Днепро» украин этномәдени бірлестігінің төрағасы Федор Клименко, М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті «Қазақстан халқы Ассамблеясы» кафедрасының меңгерушісі Парида Мамедова сөз сөйлеп, қазақ халқына деген алғысын білдірді.

Сондай-ақ Тараз қаласында «Арбат-1» демалыс орны да ел игілігіне берілді. Арбат құрылысын жүргізген «Темір-Байлық» серіктестігінің бригадирі Еркін Седелханның айтуынша, жұмыс үш айға созылып, 200-ге жуық қала тұрғыны жұмыспен қамтылған. Демалыс орнында құрғақ және ұзындығы 20 метрге дейін жететін түрлі-түсті субұрқақтар орналасқан.        Одан бөлек, мұнда қала тұрғындарының тынығып, бос уақытын тиімді өткізуіне, алаңсыз демалуына барлық жағдай жасалған. Бердібек Сапарбаев аталған демалыс орнын аралап көріп, құрылыс жұмысына оң бағасын берді.

 Хамит Есаман

Egemen Qazaqstan. – 2020. – 25 қыркүйек.

     Өткенін білмегеннің — келешегі бұлыңғыр. Терең тарихымызды танып, құрмет көрсете білу, сабақ алу — бүгінгі ұрпақ парызы. Қазақ тарихы — қара жерді терең бойлаған алтын тамыр. Ал күні кеше өткен күндеріміздің өзі сол тамырдың тарамына айналып бара жатқаны тағы айғақ. Оны өткенге қарайлап, тарихты жасаған даралар мен даналардың жүріп өткен жолына көз жүгірте бастағанымызда ғана ойға аламыз.

Жамбыл облысы құрылғаннан кейін оның құрылысы мен сәнін келтіруге мүмкіндік болмады. Себебі кей архивтік құжаттарға сүйенсек, фашистік Германия КСРО-ға шабуылдауы мүмкін деген қауіппен 1939 жылы 14 қазандағы Жарлықпен стратегиялық, саяси болжамдармен елімізде бірнеше облыс құрылған. Соның бірі – Жамбыл облысы. Оны құруда да белгілі бір нақты тапсырмалар, міндеттемелер жүктелген. Сталиннің болжамы тура келіп, соғыс басталды. 5 жылға созылған Ұлы Отан соғысынан кейін қалаларды көркейту, абаттандыру жұмыстарын жүргізу үшін қаражат та болмаған. Сондықтан да Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласын сәулеттендіру жұмыстары тек 1957-1958 жылдардан басталған.

Көне шаһардың 2000 жылдан астам тарихы бар екені баршаға аян. Өткен ғасырдың басында, яғни 1909 жылы В.Каллаурдың ізденісімен көне қала орнында алғашқы қазба жұмыстары басталған. Алайда сол кезеңдегі саяси жағдайларға байланысты зерттеу жұмыстары тоқтатылып, тек 1938 жылы Бернштамның ықпалымен қалада алғашқы археологиялық пункт ашылды. Осылайша көне Тараз қаласының орнында қазба жұмыстары қайта жанданады.

Жамбыл өңіріндегі тарихи орындардың тізімі де жасалып, қазба орындарынан табылған жәдігерлер Ленинград, Ташкент сынды қалаларға жөнелтіліп, зерттеу жұмыстары жүргізіле бастайды. Айша бибі, Қарахан, Тектұрмас кесенелері бойынша зерттеулер жасалды. Сөйтіп, 1938 жылдан бастап жыр алыбы Жамбылдың есімімен аталып келген көне шаһарға 1997 жылдың 8 қаңтарында Нұрсұлтан Назарбаев арнайы келіп, тарихи аты Таразды қайтарды. Сол кезеңнен бастап қала көркі де, келбеті де жыл санап өзгеріп, түрленіп келеді. Ал оған дейінгі қала құрылысы, оның басында жүрген архитекторлар туралы біз не білеміз?

Жамбыл қаласында 1957 жылдан бастап түрлі нысандар бой көтере бастады. Алғашында Ленин алаңы салынды. Қаланың Бас жоспары жасалды. Сол кездегі Жамбыл облыстық партия комитетінің хатшысы Махмұд Сапарғалиев пен Жамбыл облыстық атқару комитетінің төрағасы Асанбай Асқаров Жамбыл қаласының орталық алаңын және әкімшілік ғимараттарды салу, Ленин ескерткішін орнатуға рұқсат сұрап Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Дінмұхамед Қонаевқа 1958 жылдың 1 сәуірінде хат жазған. Аталмыш құжат Жамбыл облысының мемлекеттік архивінің 282П-қорының 2-тізімдемесі, 166-бумасындағы 854-істің 9-10-беттерінде қатталған. Археологиялық зерттеулер негізінде бұл алаңда бұрындары көне зираттар болғаны дәлелденген. Тарихи құжаттарда құрылыс жұмыстары барысында қаланың өзге бөлігінен биігірек орналасқан алаңның 3 метрдей қабаты алынып тасталғаны көрсетілген. Жамбыл қаласын жаңғыртумен қатар археологиялық қазба жұмыстары да қатар жүргізілген.

Жалпы бұл Ұлы Отан соғысынан кейінгі қаламыздағы алғашқы ірі құрылыс әрі сол кездегі жаңа мүмкіндіктерге жасалған бетбұрыс болатын. Сол жылы салынған бір-біріне ұқсас үш ғимарат та әлі күнге дейін сәні мен салтанаты жараса қаланың тарихынан сыр шертіп тұрғандай.

Құрылыс жұмыстарын жүргізуге сол кезде арнайы тапсырмамен архитектор Камиль Рахматиді Жамбыл қаласына шақыртады. Ол кейіннен облысымыздың Бас жоспарын әзірлеген. Оның қасында бас инженер болып А.Анипко сызбаларын дайындады. Жамбыл қаласының құрылысын жүргізуде басшылыққа алатын негізгі қағидаларды 1964 жылы Д.Қонаевтың өзі бекітіпті. Жамбыл қаласы химия алыбы ретінде танылып, онда жүргізілген құрылыстар одақтық маңызға ие болған. Әрине, мұның бәрі өткен кезеңнің еншісінде қалды. Оның бұл бағытта дамуына сол кездегі мемлекет басшысы Дінмұхамед Қонаев пен облыс басшылары Асанбай Асқаров, Хасан Бектұрғанов ерекше үлес қосқан. Оған Жамбыл облысының мемлекеттік архивінің облыстық атқару комитеті құжаттарының арасында сақтаулы 1964 жылдың 24 қаңтарындағы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы Д.Қонаевтың қолымен бекітілген №64 қаулы дәлел.

Камиль Рахматұлы Рахмати 1924 жылы 25 шілдеде Өзбекстан Республикасының Ташкент қаласында дүниеге келген. Сәулетші, КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі. Орта Азия политехникалық институтын бітірген. 1955-1960 жылдары Жамбыл қаласында бас сәулетші және құрылыс және сәулет істері жөніндегі облыстық бөлімнің бастығы, 1960-1963 жылдары КСРО Құрылыс және сәулет академиясының Алматы қаласындағы қазақ филиалының аспиранты, 1965 1970 жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкесі коммуналдық шаруашылығы басқармасының бастығы, 1978-1979 жылдары «Оңтүстікқалаауылжоба» институты филиалының бас сәулетшісі, «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мұражай қорының директоры болып жұмыс істеген.

Жамбыл қаласындағы белгілі ескерткіштер, орталық көшелерде, ықшамаудандарда және облыс аумағында жүзеге асырылған тағы да басқа 50 ден аса жобаның авторы. Жалпы 1980 жылға дейін Жамбыл қаласының бас архитекторы ретінде жемісті еңбек еткен. 1985 жылы дүниеден өткенше саналы ғұмыры дәл осы Жамбыл қаласымен тығыз байланысты болды.

Сонымен қатар 1960-1980 жылдары Жамбыл қаласында жүргізілген құрылыс жұмыстары хақында сөз қозғағанда қалалық партия комитетінде түрлі қызметтерді атқарған майдангер Тілеуқабыл Төребековті айтпай кету мүмкін емес. Себебі ол кездегі жаңа құрылыстарда Тілеуқабыл ағамыздың да қолтаңбасы қалды.

Құрылысы 1958 жылы басталған Ленин алаңының ашылуына орай 1959 жылдың сәуір айында Жамбыл қаласында түрлі мерекелік іс-шаралар ұйымдастырылған. Оның ішінде спартакиада, жалпыхалықтық сенбілік те бар. Мейрам қарсаңында қаланы абаттандыру жұмыстарына арналып ұйымдастырылған сенбілікке 15 мың қала тұрғыны қатысқан.

1963 жылдың 7 желтоқсанында Жамбыл қаласында ұлы ақын Жамбыл Жабаевқа ескерткіш орнатылды. Бұл қалада қазақ ақын-жазушыларына арналып салынған алғашқы ескерткіш еді. Жамбылға ескерткіш орнату бойынша сол кездері облыс және қала басшылығында болған Асанбай Асқаров, Әлихан Комратов және Жылқыбай Аралбаев сынды азаматтар 1960 жылы ұсыныс беріпті. Ол туралы құжаттар да архив қойнауында сақталған.

Ескерткіштің ашылу салтанатына Алматыдан және облыстың барлық өңірлерінен қонақтар келді. Салтанатты іс шарада ақынның шәкірті Кенен Әзірбаев ерекше шабытпен арнауын айтты. Сондай-ақ іс-шараға сол кезде жаңадан сазгерлігімен таныла бастаған Нұрғиса Тілендиев, облыстық партия комитетінің хатшысы Жылқыбай Аралбаев және өзге де зиялы қауым өкілдері қатысып, өз лебіздерін білдірді. Бір қызығы, бұл салтанатқа облыс басшысы Асанбай Асқаров қатыспаған. Себебі бұл күні ол Мәскеуде жиналыста болыпты. Облыстық партия комитетінің хатшысы ескерткіш тұрған алаңға Жамбылдың аты берілгенін де осы салтанатта айтқан болатын.

Бұл – көне қала тарихының бір ғана кезеңі, өткен күннің дерегі…

Назым Қожамарова,

Ш.Мұртаза атындағы руханият және тарихтану орталығының бөлім Меңгерушісі

Ar-Ai. — 2024. — 22 қараша (№91). — 5 б.

    Тарихи жәдігерлер — халықтың қазынасы. Тарихымыздың алтын діңгегі Тараз қаласының ортағасырлық қыш өндірісінің дамуында, таралуында, түрлі стильдің қалыптасуында ықпалы өте зор болды.

Қыш өндірісінің жекелеген түрлерінің тоқтаусыз жақсаруы мен стандартты түрлерінің пайда болуы жалатпалы қыш өндірісінің қалыптасуына әкелді. Тараздың жалатпалы қыш ыдыстары құрамында басқа қоспалар қосылмаған саздан жасалды. Жоғары сападағы түстердің қанықтығымен, өрнектердің ерекше көркемдігімен әрі жақсы орындалуымен ерекшеленді.

Ою-өрнек мотивтерінің сюжеті бойынша тараздық қыш ыдыстарды сәндеудің сызықтық-геометриялық, өсімдік, эпиграфиялық және зооморфтық сынды төрт түрлі тобын атауға болады. Аталған топтардың арасында эпиграфиялық өрнектегі жалатапалы қыш ыдыстар музей қорында көптеп кездеседі. Ыдыстарда қарапайым куфиден бастап, стилі қалыптасқан араб жазуымен жазылған мәтіндер ұсынылған. Араб жазуларында көбінесе Құранның үзінділері мен игі тілектер мағынасындағы мәтіндер берілген.

Эпиграфиялық өрнектегі ыдыстар ортаазиялық қалаларда Х-ХІІ ғасырларда өте кең таралды. Таразда бұдан ерте кезеңге жатқызылатын жалатпалы қыш ыдыстар кездеспейді. Сондай ерекше жәдігердің бірі – араб жазуы бар жалатпалы қыш құмыра.

1971 жылы 24 ақпанда Жамбыл қаласынан 15 шақырым қашықтықтағы қорғаннан жасөспірім өлкетанушы, археологтар үйірмесінің мүшесі болған Александр Шабловский ХІІ-ХIV ғасырларға жататын көгілдір жалатпалы құмыраны кездейсоқ тауып алып, музейге тапсырған. Құмыраның биіктігі — 20 сантиметр, дене диаметрі — 16,5, мойын диаметрі — 7 сантиметр. Табаны сынған, көп жерлерінің сыры кеткен. Жоғары цилиндрлік мойны бар сфералық қыш ыдыс. Дененің жоғарғы бөлігінің айналасында Құран үзінділері бар глазурленген араб жазуы түскен. Қоспасыз қыш. Жақсы күйдіріліп, көк түсті бояумен сырланған.

Сондай-ақ тұрмыста пайдаланылатын ыдыстардағы араб жазуларының таралуын Талас бойында араб жаулаушыларының келуімен, халық арасында ислам дінінің енуімен, қабылдауымен де байланыстыруға болады. Атлах қорғанынан табылған бұл тұмарға ұқсас тарихи жәдігердің тарихымыздың ақиқаттарын анықтауға ықпал жасағаны сөзсіз.

Жұлдыз Алманқұлова,

облыстық тарихи-өлкетану музейі ғылыми-зерттеу жұмыстарын  қамтамасыз ету бөлімінің меңгерушісі

Arai. — 2024. — 29 наурыз.

Әулиеата өңірі – қай кезде де тарихи тұлғаларымен, қасиетті мекендерімен танылған өлке. Әсіресе, Мойынқұм ауданы – тарихи орындарға бай құтты мекен. Мұнда Қазақ хандығының туы тігілген Хан тауы мен Жамбыл тауы өткен күннің өшпес ізіндей сыр шертіп тұр. Алайда осы Жамбыл тауы атауына байланысты ел ішінде аңыз да, ақиқатпен астасқан әңгіме де аз емес.

Ең әуелі Хан тауына тоқсалсақ, ертеде халық Керей мен Жәнібек сұлтанды ақ киізге көтеріп, осы Қозыбасында хан сайлаған. Көнекөз қариялардың айтуынша, Хан тауының үш биігі бар. Оның ең биік шоқысы – Сұңқар деп аталады. Одан кейінгі шоқылар – Көкшоқы және Қызылшоқы. Сонымен қатар Хан тауының далалық бетіне жақын орналасқан «Ханның үлкен тағы», «Ханның кіші тағы», «Ханның оры», «Ханның қорасы», «Ханның жолы», «Ханның өзені» деген де қасиетті мекендер бар.

Мойынқұм өңіріндегі Хан тауын Шыңxadғыс ханның үлкен ұлы Жошы хан мекендеген деген де дерек айтылды. Аңыз бойынша бұл өңір құландардың мекені болған деседі. Жошы ханның баласы сонда құлан аулап жүріп мерт болады. Мұны естіп қаһарланған хан құландарды түгел қырмақшы болған екен. Сөйтіп, құландарды қамаған жер «Хан қорасы», құландарды қырған ор «Ханның оры» аталып кеткен. Олардың сілемдері әлі күнге дейін сақталып жатыр.

Хан тауы дегенде, Жамбыл тауын да қоса атап өтпеу мүмкін емес. Жамбыл тауы Шу-Іле тауларының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Көп жағдайда Жамбыл тауының тарихы жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың есімімен байланысты айтылады. Ақынның өзінің: «Шу өзенінің бойымен жүре берсеңіз, Хан және Жамбыл деген екі тауға кез боласыз. Менің әкем Жабай бір кезде осы тауларда көшіп-қонып жүрген. Жамбыл тауының етегінде, қақаған қатты боранды күні мен туыппын! Маған сол көне Жамбыл тауының есімі ат болып тағылыпты. Бұл 1846 жылы ақпан айы екен. Менің әкем Жабай шоқпыт шапанды көшпелі кедей адам болған», – деген естелігі бар. Жамбыл тауының түпкі жыныстары ашық, беткейлері тік, құлама болып келеді. Топырағы сұрғылт қоңыр, қиыршықты. Мұнда боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік көбірек өседі. Есте жоқ ескі заманнан ішіне сыр бүккен Жамбыл тауының тарихы тереңде жатыр. Жамбыл ақын:

«Көз аштым, сорғалаған қанды көрдім,

Қамыққан, қанды жасты жанды көрдім.

Ел көрдім – еңіреп босқан аңды көрдім,

Қойнында Алатаудың зарды көрдім»

немесе

«Қақаған қар аралас соғып боран,

Ел үрей, көк найзалы жау торыған.

Байғара, Жамбыл, Хан да мен туыппын,

Жамбыл деп қойылыпты атым сонан», – деп жырлайды. Бұл жолдар тарихтың шындығынан сыр шерткендей.

Жамбыл бабамыздың жоғарыдағы «Көз аштым, сорғалаған қанды көрдім» деген өлеңіндегі жайттың Қоқан хандығының қыспағы екенін түсіну қиын емес. Ал жергілікті азаматтардың айтуынша, сол Қоқанның қыспағына қарсы тұрған тұлғаның бірі – Ерназарұлы хан Жамбыл екен. Бұл кісі тарихта болған адам. Кезіңде Тәуке ханның жанында жүрген Есей бидің ұрпағы хан Жамбыл сол кезеңдерде осы маңайды билепті. Халық аузындағы аңыз бойынша Қоқан хандығының алым-салық жинауынан Байғара мен хан Жамбыл бас тартады. Ел аузында жыр алыбы жырға қосқан Жамбыл, Байғара тауларының осы кісілердің атымен тікелей байланысты екен деген де әңгіме тарихта бар. Сөйтіп, қыспақтан халықты құтқаруға асыққан Байғара мен хан Жамбыл тағдырдың тәлxadкегіне түседі. Ал хан Жамбыл ұрпақтарыxadның бірі Көшербек Жұманқұлов та бабасы жайлы біраз жайды әңгімеледі. Бұл кісі кейінxadнен тағдырдың жазуымен хан Жамxadбылxadдың Шу бойынан, Мойынқұм далаxadсынан өз еліне оралғанын айтады. Жаз мезxadгілінде баба салтымен тау жайлап, қыста Талас бойына көшіп, бейбіт ғұмыр кешкен екен. Талас бойындағы Жаңақорған қалашығын салдырғаны да тағылымды әңгіме.

Хан Жамбыл – Жамбыл жыраудан бұрын өмір сүрген адам. Ел аузында Жамxadбыл тауының тарихына қатысты осы екі тұлғаның есімі қатар аталады. Яғни, көxadнеxadкөз қариялардан жеткен әңгімелер бойынша хан Жамбыл осы жерді мекендеген болса, ақын Жамбыл осында дүние есігін ашқан. Бірақ Мойынқұм ауданының Құрметті азаматы, тарихшы Жапар Тілеужанұлы Жамбыл тауына қатысты мүлде өзгеше пікір білдірді. Ол кісі бала күнінде әкесі Тілеужанмен бірге Жамбыл тауына барғанын, сондағы әкесінен естіген әңгімесін бізге айтып берді. «Жамбылдың әкесі Жабай, атасы Ыстыбай «Қоқан ханынан, Жетісуды билеген Құдиярбектен құтылар бір ғана жол бар. Ол – Сарыарқаxadдағы ағайындарға жету», – деп жасақ дайындап, әулетімен осы Хан жолымен Арқаға бірнеше түйеге жүк артып, үдере көшкен екен», – дейді. Сонымен қатар тарихшы Жапар Тілеужанұлы әке мен бала арасындағы әңгімені тағы былайша өрбітеді. «Сол қол жағыңдағы ана биікке қара», – деді. Қарасам, тау үстінде жалғыз шоқы тұр. Әкей маған: «Бұл шоқыны қазір «Бүркіт шоқысы» дейміз. Мұнда бүркіттер ұя салады. Бірақ мықты қырандар емес. Ілгеріде, дәл осы шоқының басына «Жамбы» іліп қойып батыр жігіттер бәс тігіп, садақ атқан. Кім әлгі жамбыны атып түсірсе, сол жігіт тайтұяқ алтын ұтып, атағы шыққан. Сондықтан да жыр алыбы Жамбыл бабамыз туғанға дейін бұл тау «Жамбы» тауы деп аталған. Оны сендер білесіңдер ме?» – деп қария әкесінен естіген әңгімесін бөлісті. Жапар Тілеужанxadұлы бұл дерегін кезінде Жамбыл Жабаевтың әдеби хатшысы болған атақты ақын Тайыр Жароковтың да Жамбыл тауының ілгеріде Жамбы тауы деп аталғанын жазғанымен растай түседі. Бұл қисынға сенсек, Жамбыл жырау дүниеге келмей тұрғанда бұл тау Жамбы аталған.

Бүгінде бізге көненің сөзі, тарихтың өзі сияқты әсер қалдырады. Өзі де қариялық жасқа жеткен Жапар Тілеужанұлы бұл мәселе төңірегінде әкесі айтқан тағы бір әңгімені еске салады. «Ол кезде мына тораңғылар болмаған, өспеген» деп айтатын бұрынғы аталарымыз. Осы қуысқа түйені айналдыра шөгеріп, ортасына ықтырма күрке тігіпті. Ықтырма күркені айнала қоршаған жеті түйенің буы ықтырма күркеге жылу беріп, боран суығын өткізбегендіктен, жас ана Ұлдан баланы қиындықсыз өмірге әкелген. Жабай батыр бастаған топ боран басылған соң да жас босанған ана мен сәбидің қамы үшін үй тігіп, әлгі жерге бірнеше күн аялдапты. Сол күндердің бірінде әулет қариясы Жабайға «Мына Жамбы тауының қасиеті бізді де, жас босанған ана мен баланы да аман сақтады. Бұл – киелі жер. Ұлдан келін дәл осы асудың бұрылысына келгенде толғатпаса, асудан асып, мұнда келмес едік. Бұл да қисынын келтірген Алланың, осы киелі таудың шарапаты. Сондықтан сәбидің есімін Жамбы қойса дұрыс болар еді» деген әке әңгімесін сабақтайды. Сөйтіп, жаңа туған нәрестенің есімі Жамбы емес, Жамбыл болғанын, оның кейінгі әйгілі Жамбыл жырау атанғанын айтады.

Тағы бір деректерге сүйенсек, Жамбыл тауының етегін «жамбы» аталатын шөп жайлап өскен. Бұл шөптің ерекше емдік қасиеті туралы үлкендер көп айтады. Жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың есімі осы ерекше қасиетке ие жамбы шөбіне қатысты қойылған деген де аңыз бар.

Әрине, аңыз бен ақиқаттың аражігін ажырату күрделі нәрсе. Сондықтан Жамбыл тауының атауы да, жаратылысы да әлі талай зерттеуді қажет етеді. Кейінгі жылxadдары осы Жамбыл тауының бөктерлерінде архологтер қазба жұмыстарын жүргізіп, түрлі зерттеу экспедициясын ұйымдастырып жатқандығы айтылуда. Біреулер бұны тарихи қазба жұмыстары десе, енді екінxadшілер Жамбыл тауының етегінен алтынның мол қоры табылыпты деседі. Алайда бұған қатысты билік өкілдері әлі күнге ресми ақпар берген жоқ. Сондықтан бір байлам жасау қиын. Қандай археологиялық зерттеулер жүргізіліп жатса да, бұл сеңнің қозғалғанын көрсетеді. Бәлкім, бірер жылдың бедерінде осы зерттеулер Жамбыл тауы атауының шығу тарихының құпиясын да ашып қалар…

Саятхан САТЫЛҒАН, Жамбыл облысы

Aiqyn. — 2023. — 6 қаңтар

Жамбыл ауданының Бесағаш ауылынан осыдан 3000 жыл бұрын қолданылған қазан табылды. Көне жәдігерді Бесағаш ауылынан Ертай есімді азамат қабір қазып жатып тауып алған.

Шерхан Мұртаза атындағы руханият және тарихтану орталығының директоры, тарихшы-археолог Сауран Қалиев Бесағашқа арнайы барып тарихи жәдігермен танысты.

Тарихшы көне қазан біздің заманымызға дейінгі V-III ғасырдағы сақ дәуіріне жататынын айтады. Қола мен қалайының қосындысынан жасалған қазанның бойы – 70, диаметрі – 66 сантиметр.

– Қазан табылған маңда ортағасыр қалашығы – «Ақтөбе» елді мекенінің орны бар. Бірақ, қазан темір дәуіріне жататындықтан, Ақтөбенің тарихы да сонау ерте темір дәуірінен басталуы мүмкін. Бұл аумақта осы уақытқа дейін кешенді түрде ешқандай археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Осы жәдігердің табылуы Жамбыл облысының Шу-Талас өңіріндегі ерте орта ғасырлық және темір дәуіріне тән нысандарда кешенді түрде ғылыми- зерттеу жүргізіледі деп үміттенеміз. Сондықтан, ерте қола мен темір дәуіріне қатысты кенжелеп қалған зерттеу жұмыстарына көңіл бөліну керек, – дейді тарихшы-археолог Сауран Қалиев.

Тарихшы қазан ернеуіндегі ою- өрнектің геометриялық дәлдікпен жасалғанына қарап, сол кездегі сақ мәдениетіндегі тайпалардың математикалық есептеулерді мықты меңгергендігін шамалайды. Ал ою-өрнек нышандарының қазанның аузы мен сыртқы бетіне шығарылып жасалуы молшылықтың белгісі.

Қазан Бесағаш ауылындағы мектеп мұражайына берілді.

Мадияр ЕРАЛЫҰЛЫ.

Ақ жол. – 2023. – 20 мамыр (№55). – 8 б.