Редакцияның телефоны безек қағып, тұтқаның арғы жағынан әжейдің үні естілді. Дауыс ырғағынан аналық мейірім еседі. «Бақтығали Бейсеновті танитын ба едің, қарғам?» деп бастады сөзін Роза әжей. Қазақтан шыққан тұңғыш дәрігерлердің бірі, Алашорданың қайраткері болған тұлғаны аздап білетінімді айта бастап едім, «Мен – сол алашордашы Бақтығалидың қызымын. Үйге келсең, сендерге айтар әңгімем бар еді» деді төте өтінішке аунап түсіп. Асылдың сынығының айтарын тыңдамаққа атқа қондық.

 Алашордашы Бақтығали Бейсеновтің ұрпағы Роза әжей өз бөлмесін музей секілді жасап қойыпты. Бөлменің бір қабырғасы толы архивтен алынған құжаттар, газет қиындылары, суреттер… «Мынау, әкеме қатысты мәліметтер» деді оң қапталдағы жиналып тұрған жәдігерлерді нұсқап. Әжей алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, Батыс Алашорданың қайраткері Бақтығали Бейсеновтің 1937 жылы тұтқындалып, 1938 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясы «үштігінің» қаулысымен Орал қаласында атылғанын, 1958 жылғы 14 маусымда Орал облыстық соты қаулысымен ақталғанын, өзі де әке жолын қуып, дәрігерлік мамандықты игергенін, ұзақ жыл бойы еліміздің денсаулық сақтау саласында қызмет еткенін тілге тиек етті. «Ал мынау сол қапталдағы сөреге күйеуімнің ағасы, Кеңес Одағының батыры Амантай Дәулетбеков туралы деректерді жинақтадым. Жеңістің 80 жылдығына орай Амантай ағам туралы бір мақала жазылса деп едім. Сол үшін де сендерге қолқа салып, үйге шақырып отырмын», деді де қайынағасы туралы естеліктерді айта бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы қазақ жауынгерлердің ерліктері сарғайған архив құжаттары мен туған-туысқандардың жадында сақталған. Кей батырлардың есімдері мектептерге, көшелерге беріліп, аттары тағзым тақталарына жазылғанымен, олардың барлығының аты-жөнін кейінгі ұрпақ біле бермейді. Роза Бейсенова әжей сол олқылықтың орнын толтырғысы келетінін тілге тиек етті.

«Амантай Дәулетбеков 1917 жылы қазіргі Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында дүниеге келген. 1931 жылдың 25 сәуірінде Жаңаарқа өңірінің бетке ұстар 180 азаматы ауқатты бай ретінде кәмпескеленіп, тұтқынға алынады. Олардың арасында Амантайдың әкесі Дәулетбек Әбішев те бар еді. Болашақ Кеңес Одағы батырының әкесі, өз заманында елдің көшін бастаған арда азамат 1931 жылғы 17 маусымда 10 жылға сотталып, еңбекпен түзету лагеріне айдалады. Содан кейінгі тағдыры ұрпақтарына беймәлім», дейді Р.Бей­сенова.

Кеңестік биліктің «Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ қалмасын» деген сыңаржақ саясаты елдің ырыс-несібесінен айырды, халықтың арқа сүйер тіреуі болған қолында малы бар байларды жойды. Байлардың дүние-мүлкі мен малы кәмпескеге түсіп, Сібірге жер аударылған соң қазақ даласын аштық жайлады.

Сол аштық жылдары Амантай Дәулетбеков анасы мен бауырларынан тірідей айырылып, туған-туыстарымен бірге бес жүз шақырым жердегі Мойынқұмға қарай қоныс аударуға мәжбүр болды. Ұзақ көште қаншама адам қаза тауып, тірі қалғандары Талас өзенінің жағалауындағы Майтөбе ауылына қоныс тепті. Отызыншы жылдардағы тауқыметті тағдыр қаршадай Амантайды аяған жоқ. Оны туыстары 14 жасында Жетімдер үйіне өткізеді. Сол бір қиын кезеңде Жетімдер үйіндегі балалардың көбі инфекция мен аштықтан қынадай қырылып қалып жатты. Амантай батыр ол сынаққа да шыдап, оқуын үлгілі оқиды, комсомол өміріне белсене араласады. Әкесінің «Халық жауы» ретінде сотталғанын жасырып жүріп, орта мектепті тәмамдап, Жамбыл зооветеринарлық техникумына оқуға түседі. Оқуын бітірген соң Майтөбе ауылында зоотехник болып қызметін бастайды.

«Амантай Дәулетбеков 1939 жылы Жамбыл облысынан әскер қатарына шақырылып, азаматтық борышын Қиыр Шығыста өтеді. Арада екі жыл өтісімен адамзат басына қара бұлт үйірген Екінші дүниежүзілік соғыс басталып, Амантай әскери қызметте қалдырылды. 1942 жылдың жаз айында 1180-полк Брянск майданына жіберіліп, сол полк құрамында майданға кірді», дейді Роза әжей қолындағы құжаттарын көрсетіп.

Амантай Дәулетбеков соғысты 13-армияға қарасты танктерді бұзып жоятын 1180-полктің артиллериялық расчеттің командирі ретінде Орлов облысындағы Ливны қаласын қорғау шайқасынан бастады. Ол тұста Герман әскері Воронеж және Сталинград бағыттарына әскерін төгіп, қиян-кескі шабуылдарға шыққан еді. Ливны мен Касторной аудандарындағы қанды қырғында неміс әскерінің тегеуріні мықты болды. Десе де жаз бойы кескілескен ұрыстар жүріп, екі тарап та бір қадам шегінген жоқ. Осы шайқаста Амантай Дәулетбеков ерлік көрсетіп, алғашқы «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалімен марапатталды. Ал 1943 жылдың 25 қаңтарында тағы бір шайқаста көзсіз ерлік жасап, «Қызыл Жұлдыз» орденін кеудесіне тақты.

Бізге Роза Бейсенова әжей қайынағасы Амантай Дәулетбеков туралы деректерді бірінен кейін бірін көрсетіп, әр сөзін деректермен дәйектеп беріп отырды. Ол кісі 1943 жылдың 6 шілдесінде Орел мен Курск темір жолдары арасындағы Поныри қалашығы түбінде кескілескен ұрыс басталғанын, жау әскері Мәскеу мен Сталинград түбіндегі жеңілістерден кейінгі қайта қарқын алып, оларға 13-армияның 307-дивизиясының полктары қарсы тұрғанын, сол шайқастардың бірінде Амантай Дәулетбековтің тобы жау әскерінің қоршауында қалғанын айта келіп: «Бұл оқиғаны толығымен растайтын құжат мұрағатта сақталған. 1180-артиллерия полкінің командирі подполковник Мац қол қойған құжатта Амантай басқарған артиллериялық расчеттің жаумен шайқастағы ерлігі былайша баяндалды: «Ұрыс екі сағатқа созылды. Жау Дәулетбеков басқаруындағы расчетті талқандау үшін 13-рет шабуылға шықты. Бірақ жау шабуылдан нәтиже шығара алмай, «Су-7» маркалы 10 танкіден, бір ротадай жаяу әскерінен айырылды. Қарсыластар одан бетер ызаланып, небәрі төрт-ақ адамы қалған зеңбірек пен оның расчетін жою үшін 14-мәрте оқталды. Бұл кезде Амантай Дәулетбеков бастаған жауынгерлердің снарядтары бітуге таяған. Жаудың дәл тиген снарядынан Дәулетбековтің зеңбірегі мүлдем істен шықты. Осындай қысылтаяң шақта Дәулетбеков табандылық танытып, тірі қалған төрт жауынгермен бірге жаудың жаяу әскеріне қарсы ұмтылды. Оқтары әбден біткен жауынгерлер қоян-қолтық ұрысқа көшіп, Амантай батыр бір өзі төрт жау әскерін мұрттай ұшырды. Кенет өзіне де оқ тиіп, ерлікпен шейіт кетті…» делінген. Яғни жазбадағы деректерге қарағанда аға сержант Амантай Дәулетбековтің зеңбірегі жаудың 29 танкі мен 13 өзі жүретін зеңбірегін істен шығарып, 150 жаяу әскер мен 40 автоматшыны жойған», деді Роза Бақтығалиқызы.

1943 жылдың 9 шілдесінде жаумен арыстанша алысып ерлікпен қаза тапқан батырдың ерлігі лайықты бағаланып, КСРО Жоғары Кеңесі Президиумінің 1943 жылдың 24 желтоқсанындағы Жарлығы бойынша Амантай Дәулетбековке «Кеңес Одағының батыры» атағы берілді. Батырдың есімі ескерткіш тақталарға жазылып, өзі жерленген бауырластар зиратының жанындағы ауылға көше аты берілген. Бүгінде Талас ауданы Майтөбе ауылында Амантай Дәулетбеков атындағы орта мектеп бар және бір көшеге батырдың аты берілген.

Роза Бейсенова қан майданда елі мен жері үшін көзсіз ерлік көрсетіп, қазақтың батырлығын әлемге әйгілеген боздақтар мен ардагерлерге қарыздар екенімізді, сол үшін де Амантай Дәулетбековтей батырдың өшпес ерліктерін кейінгі буын жастардың білуі керектігін ескертіп, сөзін түйіндеді.

Қылышынан қан тамған кеңестік заманда «халық жауы» деген жаламен сотталып, итжеккенге айдалған қазақтан шыққан тұңғыш дәрігерлердің бірі Бақтығали Бейсеновтің қызы, асылдың сынығы Роза әжейдің қазақтың батыр ұлы, «Кеңес Одағының батыры» Амантай Дәулетбеков туралы айтары әлі де көп екенін аңғардық. Бізге артында осындай жоқтаушысы бар жауынгердің бағы бардай көрінді.

Қанат Бірлікұлы

Egemen Qazaqstan. — 2025. — 18 шілде.

     Базарбай Байтақов – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1923 жылы Жуалы ауданына қарасты қазіргі Рысбек батыр ауылында (бұрынғы Жамбыл ауылында) дүниеге келген. Әкесі Байтақ және анасы Зейнеп екеуі төрт ұл, бір қыз тәрбиелеп өсірген.

Базарбай Байтақұлының балалық шағы осы өңірдегі Шұбарағаш ауылының баурайында өткен. Тау баурайында еркелеп өскен жас өрен жастайынан білімге, ғылымға құштар болады. Өмірін білім саласына, жас ұрпақ тәрбиесіне арнасам деген бала арманы өсе келе шынға айналады. Базарбай атам білім, ғылым жолына бар өмірін жастайынан арнаған.

Кеңес ауылында ең алғаш ұстаздық қызметін бастаған тұста соғыс өрті де бұрқ ете қалды. Отан қорғауға аттанған барша ер-азаматтармен бірге 1942 жылдың наурыз айында майданға аттанып, 543-қосалқы атқыштар полкына түскенде Базарбай атам небәрі 19 жастағы бозбала еді. Сталинград шайқастарында және басқа да қиян-кескі ұрыстардың бел ортасында жүріп, 1944 жылдың қыркүйек айында ауыр жараланып, госпитальда ұзақ емделеді. Денсаулығына байланысты елге оралып, ұстаздық қызметін қайта жалғастырған. Жастайынан ұстаз болуды мақсат еткен көзі ашық азамат мектеп директорының орынбасары қызметін абыроймен атқара білді. Сол тұста партияның қатарына қабылданып, қоғамдық жұмыстарға да белсене араласты.

Бар ғұмырын білім саласына, жас ұрпақты тәрбиелеу ісіне арнаған ізденімпаз, еңбекқор атамыздың кітап оқуға, тал егуге жаны құмар болған. «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын» деген мақалды ұстанып, өзі тұрған үйінің айналасын түрлі жеміс ағаштарымен көмкерген бағбан да бола білді.

1945 жылы Алшакүл есімді арумен отбасын құрып, Қасымбек есімді тұңғыш ұлдары дүниеге келеді. Одан кейінгі жылдары Түркістан қаласындағы педагогикалық техникумды аяқтап, 1952-1957 жылдар аралығында бұрынғы Қоғалы бастауыш мектебінің директоры қызметін атқарған. Сонымен қатар аудандық партия комитетінің нұсқаушысы және 1960 жылы Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтында қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығын сырттай оқып, ұстаздық қызметін жалғастыра береді.

1959 жылы Жамбыл атындағы сегізжылдық мектептің директоры болып тағайындалған. 1966 жылы өзінің тікелей бастамасымен мектеп ғимаратының алғашқы іргетасының қалануына және осында саналы, білімді ұрпақтардың тәрбиеленіп өсуіне аянбай тер төккен.

Білім саласында 40 жылға жуық еңбек етіп, тер төккен нар тұлғалы, көпке сыйлы азамат Базарбай Байтақовтың жас ұрпаққа саналы білім берудегі еңбегі ескеріліп, «Ұзақ жылғы еңбегі үшін» және «За трудовое отличие» медалімен, «Ұлы Жеңістің 10 жылдығы» және «Еңбек ардагері» және тағы да басқа медальдармен марапатталған.

Ұлы Отан соғысының және білім, оқу-ағарту саласының ардагері Базарбай Байтақов отанасы Алшакүл екеуі отбасында ұлағатты ұрпақ тәрбиелеп, үлгілі отбасы бола білді. Бұл отбасында тәрбиеленген ұл-қыздар – Қасымбек, Әлібек, Қалибек, Қанабек, Ағабек, Ғабит, Гүлнәр, Күлән және Гүлшарап өмірден өз орындарын тапқан азаматтар. Арасында әке жолын қуғандары да бар. Бүгінде ата-әжелерінің көзіндей болған немере-шөберелері және шөпшектері бақытты ғұмыр кешуде. Өсірген ұл-қыздарының өмірде өз орындарын тауып, бақытты ғұмыр кешуі, білім мен ғылымға, тазалыққа, ұқыптылыққа, парасаттылыққа құштар болуы – ардақты әке мен ананың оларға берген тәрбиесінің жемісі.

«Әке көрген оқ жонар» демекші, Байтақовтар әулетінің тұңғыш перзенті Қасымбек Базарбайұлы әке жолын қуып, ұстаздық жолды таңдады. Ол ұзақ жылдар Боралдай ауылдық округінің орталығы Көлтоған ауылындағы қазіргі С.Бәйтіков атындағы орта мектепте физика және математика пәнінің мұғалімі болып еңбек етіп, зейнетке шыққан. Атаның салған соқпағын кейіннен немерелері де лайықты жалғастыра білгені көңілге медеу.

Ұлы Отан соғысына қатысып, ел қорғаған ардагер азамат Базарбай Байтақов атам 1981 жылы 4 сәуірде 57 жасында дүниеден өткен. Бойына нағыз ұстазға тән парасаттылық, байқампаздық, шынайылық, әділдік секілді адами қасиеттерді жинақтай білген асыл азаматтың өнегелі өмір жолы жас ұрпақтың жадында ұзақ жылдар жаңғыра беретініне дау жоқ. Оның үстіне ел таныған асыл азаматтың туғанына биыл 101 жыл толып отыр.

Дана халқымызда «Жақсының аты өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» деген ұлағатты сөз бар. Бойында ұстаздық, парасаттылық, білімділік тұнып тұрған атамыздың ерлігімен, еткен еңбегімен мақтанбасқа болмас. Атамыздың ұстаздық жолын жалғаған маман ретінде оның ерлігін, батырлығын, даналығын айтып отыру, ұрпаққа жеткізу біз үшін парыз. Ұстаз ұлағатын жас ұрпақ ұмытпайды.

  Эльмира Сүйінбаева,

майдангердің немере келіні, Жуалы ауданы

Arai. — 2024. — 7 мамыр.

     Майдангер Әзім Жармұхамбетұлы 1924 жылғы 1 қаңтар күні Жамбыл облысы, Меркі ауданы, Қызыл Ту ауылында туған. Жетіжылдық мектепті «Красный октябрь» ауылында бітіріп, 1942 жылы Жамбыл қаласына (қазіргі Тараз) есеп-санақ техникумына оқуға түседі. Студент атанғанына бір айдан енді асқан уақытта әскерге шақырылыпты. Осылай, отандық борышын өтеуге кете барған. Бірер ай дайындықтан өткізіп, ұрыс жүріп жатқан Калининград қаласына жіберілген. Майданда 78-дивизия 116 артиллериялық полкі 75-ші пушкасында бөлімше командирі болып шайқасқан. Украинада Варшаглевский каласында, кейіннен Большевский, Варшава қалаларын азат етуге қатысып, Литва, Германияда соғыстың қалың ортасында жүрген. Жеңісті 1945 жылдың 9 мамырында Берлин қаласында қарсы алған. Жеңіс жалауы желбіреген жылдың 14 мамырында Москва қаласына қайтып, Ивановский ауданында әскерде болып, соғыс жүріп өткен аймақтарды қалпына келтіру жұмыстарына қатысқан.

Жеңіс жалауы желбіреген уақыттан бастап, Кеңес одағының аумағын, барша қалалары мен ауылдарын қуаныш кернеген. Ауылда қалған қариялар, ерте есейген балалар майданнан кім келеді деп елеңдеп отырған шақ. Әзім ақсақал да 1947 жылы туған жерге оралыпты.

Майданнан оралған соң Қызыл Ту, Қызыл Октябрь колхоздарында, есепші-кассир болып еңбек еткен. Отбасының өнегелі отағасы болды. Сегіз ұл, екі қызынан немере, шөбере сүйіп отыр. Майдангер ауыл-аймағына сыйлы болған. Есепші-кассир қызметін ұзақ жылдап атқарып, 1980 жылы зейнет құрметті еңбек демалысына шыққан. Отан қорғауға қатысқаны және майдан даласындағы ерліктері үшін «Красная Звезда», «1, 2 дәрежелі Ұлы Отан соғысы», «Маршал Жуков», «Визволения Украины», «70 лет Вооруженных Сил» орден-медальдарымен марапатталған. Жақында ақсақалдың 100 жасқа толғанын әулеті, ағайын-туыс, ауыл болып атап өтті. Аудан әкімі де өзінің құттықтауын жіберіп, құрметін көрсетті. Майдангер Әзім Жармұханбетұлы: «Калинин майданында ұрысқа түстік. Әр күніміз, әр сағатымыз қауіп пен қатерге толы кездерді басымыздан кештік. Пушканың тобында бөлімше командирі болу оңай емес. Қандай қиындықтан қашпай, өзімізден жоғары командирлердің бұйрықтарын адал орындадық. Елге аман оралсақ, туған жерді көрсек, өсіп-өнсек деп тіледік. Борап тұрған оқтың арасынан Жаратушының қалауымен аман келіп, өсіп-өндім. Жаратқанға шүкіршілігімді айтамын», – дейді ғасыр жасаған ақсақал.

  Есет Досалы

Aq  jol. — 2024 . — 7 мамыр.

     Қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрлері ұрпақтан-ұрпаққа берілу арқылы бүгінгі күнге жеткен мол мұра. Бұл мұраның басты құрамдас бөлігі — отбасы құндылықтары мен ұлттық тәрбие. Отбасы — адамның алғашқы әлеуметтік ортасы, ол ұрпақтың жеке тұлғалық қалыптасуының негізі. Ұлттық тәрбие — өз кезегінде, осы құндылықтар мен дәстүрлерді ұрпаққа жеткізу міндетін атқарады. Бүгінгі күні әсіресе, жаһанданудың әсерінен ұлттық тәрбие мен отбасы құндылықтарының маңызы бұрынғыдан да арта түсті.   Әрбір әулеттің тарихында елге үлгі, ұрпаққа өнеге болатын асыл жандар болады. Сол асылдардың бірі — біздің атамыз, соғыс ардагері, облысқа қарасты Жуалы ауданындағы Рысбек батыр ауылының тумасы Анарбек Ауғамбаев. Оның ғұмыр жолы — ерлікке, еңбексүйгіштікке, адамгершілікке, өнерге толы тағылымды өмір. Бүгінгі мидалада атамыздың майдандағы ерлігі, соғыстан кейінгі ел еңсесін көтерудегі еңбегі, отбасындағы тәлім-тәрбиесі, ауылға сіңірген қызметі мен бүгінгі ұрпағына қалдырған рухани мұрасы орасан. Анарбек атамыз Ұлы Отан соғысының от-жалынын көрген, қан майданда елін, жерін қорғаған ардагер.

Жас ғұмырын жалмаған сұрапыл соғыс оны да ерте есейтті. Майдан даласында Отан үшін от кешті, жаумен бетпе-бет келді. Аштық пен суықты, ажалмен арпалысты бастан өткерді. Соғысты Германия жерінде аяқтауы — оның жауынгерлік жолының айғағы. Сол қиын жылдары атамыз тек қарумен емес, рухымен де күресті. Ол елге, болашаққа деген сенімін жоғалтпады. Жеңістің тәтті дәмін сезген соң, Германиядан патефон алып келуі — сол қиын жылдардан кейін халыққа қуаныш сыйлауды ойлаған жүрегінің кеңдігін көрсетеді.

Бұл патефон кейін ауыл өмірінің ажырамас бір бөлігіне айналды. Атамыз алып келген патефон ауыл үшін үлкен жаңалық болды. Ол кезде мұндай музыкалық құрал екінің бірінің қолында жоқ еді. Ауылда той-думан, мереке, басқосулар атамыздың патефонынсыз өтпейтін. Ән шырқалып, күй төгілгенде, ауыл адамдарының жүзінен қуаныш байқалатын. Патефон тек музыка құралы емес, ауыл мәдениетін көтерген үлкен күшке айналды. Сол патефонның арқасында ауыл жастары әнге, өнерге жақын болып өсті. Бұл — атамыздың рухани саладағы еңбегінің бір көрінісі. Бейбіт өмірге оралған соң атамыз Пістекүл апамызбен шаңырақ көтеріп, тату-тәтті, берекелі отбасының иесі атанды. Бұл шаңырақтан 3 қыз, 3 ұл дүниеге келді. Атамыз бен апамыз балаларына адал еңбек етуді, үлкенді сыйлауды, өнерді қадірлеуді үйретті. Отбасында әрдайым ән мен күй, шаттық пен бірлік салтанат құрды. Пістекүл апамыз — атамыздың өмірлік серігі ғана емес, оның барлық ісіне тірек, ақылшы болған жан. Балаларына мейірімін төгіп, тәрбиелі, өнерлі болып өсуіне зор ықпал етті. Осындай тату отбасының жылуы кейін немере-шөберелерге жалғасты.

Атамыздың балалары — Шарипа, Қалипа, Бахытша, Ноянбек, Ниязбек, Уранбек — барлығы да әнге, музыкаға жақын болып өсті. Олар түрлі музыкалық аспаптарда ойнап, өнерге деген сүйіспеншілігін көрсетті. Бұл — атамыздың өнерді қадірлегенінің, балаларына дұрыс тәрбие бергенінің жемісі. Әсіресе Қалипа әпкеміз ерекше дараланды. Ол аудандық «Қызғалдақ» ансамблінде ән айтып, домбырамен өнер көрсетіп, Ресей, Болгария, Чехословакия елдерінде қазақ өнерін дәріптеді.

Дауысы ерекше әпкеміздің сахнада өнер көрсеткені үшін 1972 жылы КСРО-ның, 1973 жылы Қаз ССР-нің лауреаты атағы беріледі. Бұл — бір ғана отбасының емес, тұтас ауылдың, елдің мерейі. Әпкеміз Түркістан облысы Түлкібас ауданы Абай ауылының келіні, қазір ардақты ана, немере-шөбере сүйген әже. Атамыз кино арқылы халыққа рухани демалыс сыйлаған жан. Ол кісінің мәдениетке сіңірген еңбегі мұнымен де шектелмейді. Ол ауыл клубында кино қоятын. Атарбаға кино аппаратын тиеп алып, қойшы ауылдарды да аралап, халыққа кино көрсетіп, рухани демалыс сыйлады. Бұл сол заман үшін үлкен жаңалық, ерекше мәдени оқиға еді. Кино көрген ауыл балалары мен үлкендері атамызға риза болып, алғысын жаудыратын. Осылайша ауыл мәдениетінің дамуына зор үлес қосты.

Ауыл балаларына ерекше көңіл бөлді. Есік алдына балалар жинала қалса, оларға сапқа тұрғызуды, дұрыс жүруді, сапта жүріп ән айтуды үйрететін. Бұл — оның әскери тәртіп пен өнерді ұштастыра білгенінің белгісі. Балалар да ауыл ардагерін ерекше құрметтеп, айтқанын екі етпейтін. Ол үшін әр бала — елдің ертеңі. Сондықтан да ол жас ұрпақтың тәрбиесіне бейжай қарамады. Соғыстан кейінгі жылдары атамыз ауылдың дамуына да бар күшін салды. Әсіресе ауылдың жоғары жағындағы «Мақау қыстақ» атанған бөлігіне тас жол төселуіне елеулі үлес қосты. Бұл жол ауыл халқының тұрмысын жеңілдетіп, екі арадағы жол қатынасын жақсартты. Сондай-ақ атамыздың іскерлігінің арқасында есік алдына қазылған құдықтан бүкіл Мақау қыстақтағы әр отбасы тәтті су ішті. Бұл — сол кездегі ауыл үшін айтарлықтай игілік еді.

Әрдайым тынбай еңбек ететін атамыз нағыз сегіз қырлы, бір сырлы азамат еді. Ол кісі ағаш ұстасы, темір ұстасы ретінде де елге қызмет етті. Өз қолымен жасаған сандықтары мен шкафтары сол кездегі әрбір отбасынан орын алды. Бұл бұйымдар тек тұрмыстық зат емес, шеберліктің нәтижесі. Соғыстан кейін ер азаматынан айырылған отбасыларға атамыз ерекше қамқор болды. Ол өз есебінен колхоздан қой, ұн жаздырып, мұқтаж отбасыларға көмек көрсетіп отырды. Бұл — оның адамгершілігінің, кең пейілінің дәлелі.

Колхозда жыл он екі ай механизатор, комбайн да жүргізді. Қара жұмыстан қашпай, ел игілігі үшін тер төкті. Бірде сол кездегі ел басшысы Дінмұхамед Қонаев ауылды аралап келген сапарында қара майға малынып жұмыс істеп жүрген атамызбен қол алысып амандасқаны — оның еңбегіне берілген үлкен баға. Бүгінде атамыздан тараған ұлқыздары — әр отбасының атасы мен әжесі, немере-шөбере сүйіп отырған ардақты жандар. Атамыздың өнегелі өмірі, адал еңбегі, өнерге деген сүйіспеншілігі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Оның есімі — ел жадында, жасаған ісі — тарихта, қалдырған тәрбиесі — жүректерде. Біз атамызды мақтан тұтамыз, оның өмір жолын үлгі етеміз. Анарбек Ауғамбаев атамыздың ғұмыры — бір адамның ғана емес, тұтас бір дәуірдің шежіресі.

Соғыстың зардабын көріп, елге оралып, бейбіт өмірде де тыным таппай еңбек еткен, өнерді өркендеткен, ауылды көркейткен, адамға жанашыр болған тұлға. Осындай атамыз барда біз ұрпақтары, немере-шөберелері өз тамырымызды, тарихымызды, рухымызды ұмытпаймыз. Атамыздың рухы — бізге мәңгілік бағдар, өмір жолы — ұрпаққа өшпес өнеге.

Гаухар Спатова, келіні

Aq jol. — 2026. — 17 қаңтар.

     Ел басына күн туып, ердің азаматтығы сынға түскенде, Отанына қорған болған ерлерін халқы ешқашан жадынан шығармайды. Ерлердің қан кешіп жүріп жасаған ерлігіне қара жер мен тау-тас, бел-белестер куә. Тарих дер кезінде жазылмаса ұмытылуы мүмкін. Қазақ тарихының талайы осындай себептермен зерттеусіз, өшіп қалып жатыр.

Ал менің атам Ұлы Отан соғысының ардагері, «Қызыл Жұлдыз» орденінің иегері Нұрманалы Балғаев көзі тірісінде естелік жазып қалдырған.

Атам Нұрманалы Балғаев 1922 жылы Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы (бұрынғы Луговой) Жарлысу елді мекенінде қарапайым шаруаның отбасында өмірге келген. 1933 жылы әкесінен, артынша анасынан айырылған. Бұдан бұрын екі інісі көк жөтелден қайтыс болып, 11 жастан жетімдіктің зардабын көріп, ашаршылықтың ащы дәмін татып, балалар үйінде өскен. Бала кезінен шынығып, еңбекке ерте араласып өскен оның жастық шағы жалынды еңбекпен шыңдалды. 1939-1940 жылдары Тараз қаласында халық шаруашылық техникумында оқып, 1942 жылға дейін есепші болып жұмыс істеген.

Қызыл Әскер қатарына 1942 жылдың 4 қаңтарында Жамбыл облысы, Меркі аудандық әскери комиссариатынан шақырылған.

Мен атамды нағыз қаһарман санаймын, себебі оның жауынгерлік жолы ерлікке толы. Бастапқыда біраз жаттығудан өткен. Кейін Батыс майданының құрамында, 38 атқыштар дивизиясының 48 атқыштар полкінде атқыш, қатардағы жауынгер болады. Жауға қарсы ұрыс жүргізе отырып, әйгілі Сталинград қаласын жаудан қорғаған. Жан алысып, жан беріскен шайқаста Сталинград қаласы үшін жойқын ұрыста трактор зауытының маңайында ауыр жараланады. №4423 көшпелі дала госпиталінде емделіп, қайтадан қатарға қосылады. Содан кейін ол кіші командирлер даярлайтын курсты бітіріп, сержант атанады. 1943 жылдың мамыр айында 199-шы атқыштар дивизиясының құрамындағы 617-ші атқыштар полкіне пулемёт бөлімшесінің командирі болып тағайындалады. Осы жылдың 23 маусымында Ельня қаласының маңында, сол жамбасына оқ тиіп, тағы жараланады. Смоленск облысы Гжатск қаласында емделіп, содан кейін 202 қосымша атқыштар полкіне түседі.

Осы полктан кіші лейтенант дайындайтын курсқа Волоколамск қаласына жіберіліп, оны 1944 жылы мамыр айында бітіреді. 159-атқыштар дивизиясының, 491-атқыштар полкінің взвод командирі болып тағайындалады. Осы полкта 1944 жылы 23 шілдеде Витебск қаласы мен Орша қаласының арасында жойқын ұрыста тағы да сол жақ белінен оқ тиіп, үшінші рет жараланады. Смоленск облысының Ярцево елді мекенінде №3106 көшпелі госпиталінде емделіп, сол жылдың қазан айында 192-атқыштар дивизиясының 490-шы атқыштар полкінде пулемет взводының командирі ретінде ұрысқа кірісіп, шабуыл бағытында Россейняй қаласын алуда (Каунас қаласынан 7 шақырым жер) 1944 жылдың 6 қарашасында тағы да ауыр жараланады. Бұл жолы минаның жарықшағы сол аяғының сүйегін сындырған.

Содан кейін 1-2 айдан соң 262 гвардиялық атқыштар полкі 82-атқыштар дивизиясының қарауына взвод командирі етіп жібереді. Бұл уақытта кеңес әскерлері Германияның Шығыс Пруссиясы Инстенбург қаласының төңірегінде ұрыс жүргізіп жатқан. Инстенбург қаласы қазір Черняховский болып аталады. Осы қаланы алуда 3-ші Беларусь майданының қолбасшысы армия генералы Черняховский оққа ұшады.

Лейтенант Нұрманалы Балғаевтың ерекше ерлігі 1945 жылдың 10 ақпанында Шығыс Пруссия жерінде Кенигсберг қаласының бағытында Фольварк Брух елді мекенінде жойқын, қанды ұрыста рота командирі саптан шыққанда байқалады. Осындай қиын-қыстау кезеңде атам – взвод командирі лейтенант Балғаев бүкіл рота басшылығын өз қолына алады. Артиллерия, миномет атқылауына қарамастан, жау шабуылын тойтарады. Төрт жарым сағаттың ішінде жаудың алты шабуылына тойтарыс беріп, өздері қарсы шабуылға шығып, нәтижесінде, жау әскерлері гвардияшылардың тықсыруына шыдай алмай, кейін шегініп, 70-тен астам солдаттарынан айырылады.

Осы аса қанқұйлы шайқас үшін атамды полк командирі майор Соколов «Қызыл Жұлдыз» орденіне лайық деп қол қояды. Ал, дивизия командирі генерал-майор Тымчик ерлігін бағалап, І дәрежелі «Отан соғысы» орденін ұсынады. Корпус командирі генерал-лейтенант Лопата оны қуаттап, марапаттайды. Бұл деректер Ресей Федерациясының Қорғаныс Министрлігінің орталық мұрағат құжаттарынан алынды.

Атам өз жазбасында бұл туралы былай депті. «1945 жылы 15 қаңтарда жалпы ІІІ Беларусь майданы, оның ішінде біздің полк те жаппай шабуылға шықты. Біз немістерді Кенисберг қаласына дейін қуып бардық. Бұл кезде Кеңес әскері шекарадан өтіп, Германия жерінде ұрыс қимылдарын жүргізіп жатқан болатын. Біз, 82-гвардиялық атқыштар дивизиясы 262-гвардиялық атқыштар полкі 3 сәуір күні шабуылға аттанып, 9 сәуірде Кенисберг қаласын фашистерден тазартып, одан ары Балтық теңізінің жағалауымен Пилау портына қарай соғыстық. Осы жерде Кенисбергті алуға қатысқаным үшін «Отан соғысының І дәрежелі орденімен» наградталдым. Осы күндері жау әскері Курляндия түбегіндегі өз әскерлеріне қарай шегініп, сол жерде қарсылық көрсетіп жатты. Біз Данияға баратын жарты аралда бекініс жасап тұрғанда Германия астанасының қоршауға алынғанын естіп, қуанып қалдық. Көп ұзамай сол қуанышымыз шын қуанышқа айналып, Жеңіске жеттік. Сол күнгі Жеңіс мейрамы әлі күнге көз алдымда. Барлық полк құрамалары орман ішіне орналастырылған ұзын орындықтарға отырып, дивизия командирі, генерал-лейтенанттардың құттықтау сөзін тыңдады. Содан кейін қуаныштан шыққан көз жасымызды жасыра алмай, бәріміз бір-бірімізді құшаққа алып құттықтаған едік».

Соғыстан кейін атам елге оралып, бас құрайды, еңбекке кіріседі. Өмірлік жары Мейрамкүл апам екеуі Сәдібек, Сәтібек, Сағади, Ғани, Дүйсенбек, Сағидат, Әзизбек, Несіпкүл, Сәуле, Жақан, Эльмира, Банаду, Дүйсекүл сынды ұл, қыз тәрбиелеп жеткізіп, немере, шөбере сүйді.

Дарын Нұрманалы,

Айтқұл Шынасилов атындағы орта мектептің 7-сынып оқушысы. Т.Рысқұлов ауданы

Aq jol. — 2025. — 7 тамыз.