Күләш ақынның киноға қосқан үлесі

немесе Виктор Цойдың екі әнінің мәтіні қалай тәржімаланды?

    Қай елде болсын кино өнерінің алар орны ерекше. Расында да мән-мағынасы зор фильмдердің беретіні көп. Халыққа сапалы да саналы дүние ұсыну үшін кино саласы алдымен талантты да білікті мамандарды әрі үлкен дайындықты талап ететіні белгілі. Одан кейін жарыққа шыққан кинофильмдерді саралайтын да, бағалайтын да осы салаға қатысы бар шынайы сыншылар мен патша көңілді көрермен. Ал, әрбір жақсы фильм режиссер мен актерлардың ғана емес, бір кісідей атсалысқан студия ұжымының да еңбектерінің нәтижесі мен жемісі.

      Бірақ, қашан және қай тақырыпта түсірілген фильмдер болсын ғұмырларының ұзақ не қысқа болатыны уақыттың еншісінде.

Өзіміз көріп жүргендей мән-мағынасы тақырыпқа сай келіп, картинаның ажарын аша түсетін әндер орындалатын кинолар аз емес. Сондай тұщымды туындылардың бірі – қазақстандық режиссер Рашид Нұғмановтың  «Ине» («Игла»)  фильмі. Оның жарыққа шыққанына биыл 37 жыл болыпты. Яғни, 1988 жылы тұсауы кесілген. Бұл фильмде басты рөлді шеберлікпен сомдаған белгілі рок-музыкант, «Кино» тобының жетекшісі Виктор Цойдың «Звезда по имени Солнце», «Группа крови» деген екі әні шырқалып, көркем фильмді көркейте түседі. Содан да болар бұл фильмнің бірден көпшіліктің көңіліне жол тартып, бүгінге дейін көгілдір экраннан түспей келе жатқаны.

Орыс тілінде түсірілген бұл триллер-драма кинотеатрлар мен теледидардан алдымен орыс тілінде, сосын қазақ тіліне аударылып көрсетіле бастады. Жақсы әрі танымал кинолардың тізіміне енген аталмыш фильмді көрмеген жан жоқ шығар. Сондықтан оқырманды жалықтырып алмау үшін фильмге толығырақ тоқталғым келмеді.

   Менің негізгі айтқым келгені осы кинодағы жоғарыда аталған екі әннің де мәтінін қазақша аударған өз өңірімізден шыққан белгілі ақын Күләш Ахметова екен. Яғни бұл киноға жамбылдықтардың да үлесі бар деген сөз. Себебі, тума таланттардың туындылары халықтың ортақ қазынасы.

Мен осы жөнінде көпшіліктен сұрап көріп едім, қарапайым халықтың да, үлкенді-кішілі режиссерлар мен актерлардың да 99 пайызы бейхабар екен. Сондықтан мен Күләш Ахметованың еңбегі тасада қалып кетпеу үшін әрі кейінгі ұрпақ та біліп жүрсін деген ниетпен қолыма қалам алдым. Және бұл көптен бері көкейімде жүрген тақырып еді.

Дегенмен, осыны тағы бір анықтап алу үшін аталған дүниенің авторы Күләш апаға арнайы жолықтым. Ол кісі мәтінді қазақша тәржімалау жөнінде таңдау қалай түскенін әңгімелеп берді. «Ол жолдасым,  ақын Қайырбек Асанов екеуіміз бала-шағамызбен Алматыда тұрып, сонда жұмыс істеп жүрген кезіміз еді. Жасым 43-те болатын. Сонда маған «Қазақфильм»  киностудиясынан бір кісі (аты қазір есіме түспеді) хабарласып, Виктор Цойдың «Ине» фильмінде орындалатын екі әнінің мәтінін қазақша аударып беруіме өтініш жасады. «Лажы болса жылдамырақ, дәлірек айтқанда бір-екі күнде. Себебі үш-төрт күннен кейін қазақша дыбыс жазамыз» деді. Маған дейін екі-үш ақынға айтқан екен. Бірақ олардың уақыттары болмады ма, әлде аудару қиынға соқты ма, әйтеуір жауапсыз қалыпты. Оның үстіне ол кезде ақындар көп емес еді ғой.

Сосын мен барымды салып, айтқан уақытында аударып бердім. Еңбегіме ақы да сұраған жоқпын. Олар мәтінді алуға келгенде көңілдерінен шыққандарын айтып, ризашылықтарын білдірді де кішігірім сый-сияпаттарын жасады.

Мен қазір сексеннің сеңгіріне шығып отырмын. Міне, содан бері аз жыл өтпепті. Зымырап өтіп жатқан өмір-ай…» деп Күләш апа сол шақтарды тағы  бір есіне  алды да, сәл үнсіз отырып қалды. Сосын маған екінің бірі біле бермейтін бұл мәселені ескеріп, көпшілікке жария еткенім үшін ризашылығы мен  алғысын білдірді де, сәттілік пен толағай табыстар тіледі. Сексен деген аз жас болмаса да, мен де «Күллі қазақтың Күләші» атанған ақын апамызға рахмет айтып, Жамбылдың жасын тіледім.

Міне, бұл шығарма иелерінің біз біле бермейтін бір ғана дүниесі. Ал өнердің қай саласында болсын еңбектерін білгенімен есімдерін де,  өздерін де ел біле бермейтін авторлар қаншама. Сондықтан арзан дүниелер мен өресіз өнерпаздарды жарнамалап, ертелі-кеш солардың ғана аты-жөндерін  хабарлай бергенше алдымен солардан биік тұратын авторларды біліп жүрсек, кейінгі ұрпақтың алдында ұятқа қалмасымыз анық.

Бақытжан Әліқұлов,  ақын-журналист

Ar-Ai. — 2025. — 12 қыркүйек.

Халық батыры хақындағы жаңа кітап

     Даңқты әскери қолбасшы, Кеңес Одағының батыры, гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының туғанына 115 жыл толуы күні қарсаңында Алматының «Мирас» баспасынан шыққан «Бауыржантанудың тұнығы мен тұңғиығы» атты шағын жинақ оқырман қолына тиді. Кітаптағы эссе де, естелік те, көлемді сұхбаттар да соңғы 10 жыл көлемінде «Egemen Qazaqstan» газетінде жарық көрген дүниелер.

 

«Бостандық аралы бас иген Батыр» атты эсседе КСРО Мемлекеттік қауіп­сіздік комитеті Сыртқы-құпия барлау комитетінің ардагер-полковнигі Александр Пепелев баяндаған бұған дейін тарихи құжаттарда  тіркелмеген қызықты деректерге тап боласыз.

– Мен сол кезде атқарып жүрген әскери құпиялық қызметіме сәйкес Мәскеуден Гаванаға аттанатын кеңестік делегацияның құрамына кәсіпорын­ның қатардағы инженері (Новосібір) санатында енгізілдім. Атқаратын мін­детім  айқын, ол – Бауыржан… – дейді қарт агент-полковник. – Бауыржан Момыш­ұлын кубалықтар әуежайда тай­лы-таяғы қалмай тік тұрып, ерекше қошеметпен қарсы алды. Кеңестік деле­гацияның құрамында КСРО-ға танымал кісілер көп. Бірақ азаттық аралы жұртының Момышұлына деген ықыласын сөзбен айтып жеткізе алмаспын. Гагаринге ғана осындай құрмет көрсетілген. Ерекше салтанатпен он күннің өткенін білмей қалыппыз. Кубаның әскери­лері елдің қорғаныс министрі Рауль Кастро бас болып, даңқты қолбасшының Бостан­дық аралында тағы да 20 күнге алып қалып, дәрісін тыңдау жөнінде мәселе көтерді. Халықаралық дипломатия­лық хаттама бұзылмауға тиіс, «елге қайтамыз» деп оған алғашында мән бермегенбіз.

КСРО мен АҚШ арасындағы Куба­ға қа­тысты 1962 жылғы қазандағы «Кариб дағдарысына» жыл толған. «Бақы­лауымдағы» Момышұлын сондай әлем­дік дағдарыс тұрақтанбай жатқанда шетелде қалдырып, делегациямен елге қайттым. Мәскеудегі комитеттегілер маған шүйлігіп қатты «қиғылық» салды. Менің қолымнан не келеді: Хрущев пен Фидель Кастро солай шешіпті. Кейін естігенім, Момышұлы: «20 күн қала алмаймын, он күн қоссаңыздар жетеді, аяқталмай қалған дәрісімді оқып, тәжірибемді командирлермен бөлі­сіп үлгеремін» деп табандап тұрып алыпты, кубалықтар көніпті.

Құпия-барлаушы полковник Пепе­лев өзі қатысқан, ұлт батыры Бауыр­жан Момышұлының Куба сапары оқиғаларын осылай түйіндейді.

Бауыржан Момышұлы 1963 жылы «Бостандық аралына» аяқ басқанда 53-те, Фидель Кастро – 37-де, Че Гевара – 35-те, Рауль Кастро 33 жаста екен. Даңқты әскери қолбасшыдан дәріс тыңдап, нағыз соғыс тактикасына қанығып, қана­ғат­­танған кубалық әскерилер сол жолы Кеңестің атақты коронелін (полков­нигін) – Бауыржан Момышұлын  Куба Революциялық Қарулы Күштерінің 53-дивизиясына құрметті командир етіп сайлайды…

Кітапта аты аңызға айналған Халық батырының бейбіт қоғамдағы, сұрапыл соғыстағы, жеке өміріндегі оқырманға бұған дейін беймәлім болып келген алуан-алуан өте қызықты тың деректер баршылық.

Айтпақшы, кітаптың аңдатпасы Сенат спикері Мәулен Әшімбаев­тың «Бәукеңнің есімі халқымыз үшін қа­шанда батырлықтың, қайсарлықтың және ержүректіліктің символы болып саналады… Біз ұлтымыздың айбыны мен айбарын асқақтатқан Қаһарманның рухына тағзым етіп, есімін ел жадында мәңгі сақтауымыз керек. Бұл – бүгінгі буынның да, болашақ ұрпақтың да  перзенттік борышы» деген алғысөзімен басталады.

Кітап авторы «Egemen Qazaqstan» газе­тінің ардагер-журналисі Талғат Сүйін­бай, редакторы – «егемендік» ардагер, жа­зушы-журналист Гүлзейнеп Сәдірқызы.

Эльвира Серікқызы

Egemen Qazaqstan. – 2025. – 26 желтоқсан.

Сертке соққан семсердей Сарбас ақын

    Ноғайбай Дәулетбақұлы – қазақ тарихындағы ірі тұлғалардың бірі. Шу өзенін тел емген қазақ-қырғызға аты мәшһүр тұлғаның жанында небір жайсаңдар болғаны тарихтан мәлім. Қазіргі таңда Ноғайбай туралы кітап шығып, көптеген мақалалар жарияланды, жарияланып та жатар. Дегенмен, осындай ірі тұлғалардың жанында жүрген үзеңгілестері жайлы, солардың ішіндегі орақ тілді Сарбас ақын туралы айта кетуді жөн санадым.

Сарбас Майкөтұлы өз заманының арда туған от ауызды, орақ тілді дүлділ ақыны. Ол Жетісу облысы, Верный уезі, Қордай болыстығының №2 ауылының (Мәтібұлақ) маңындағы Долаңқара елді мекенінде 1849 жылы дүниеге келіп, 1911 жылы дүниеден озған. Азан шақырып қойған аты – Тілеулі, түр-түсі сары адам болған соң ел оны Сарбас атап кеткен. Ақындық қуаты жағынан Сарбас өз тұсындағы майталман сөз шеберлерінің көбінен басым болған. Оның өлеңдері өткір, батылдығымен қатар өрнек-айшығымен де, тапқырлық-ұтқырлығымен де ерекшеленген. Шешелері өліп, жетім қалғаннан кейін нағашылары Тілеуліні алып кетеді. Ол – Ұлы жүз ақындарының көбінің ұстазы болған Қабан жыраудың жиені. Жетісу өңіріне танымал атақты Кебекбай шешеннің мектебінен өтіп, оны өзіне ұстаз санап, жыр-толғаулар айту тәсілін үйренген. Кебекбай шешеннің шәкірті, замандасы Ноғайбай бимен бірге қырғыз-қазақты аралап жүріп айтыстарға қатысқан. Верныйдағы Ноғайбай мен Қожамберді ұйымдастырған Жамбылмен айтысында Сарбас өзін Майкөттің сегіз ұлының бірімін деп таныстырады.

Сарбас: …Мен Майкөттің сегіз ұлының бірі едім,

Мен сендейдің бәрін де жаншып тастап жүр едім.

Шақыртқан соң мыналар,

Бұл жиынға кеп едім,

Жасы үлкен ағаңмын,

Осал жерден шықты демегін… – деп және жасы үлкендігін тілге тиек етеді.

Жамбыл болса :

Алматы деген шаһарда –

Би-болыстар жиналып жатқанда…

Ноғайбай мырза шіренген,

«Домбыра алған бұл кім» деп,

Теріс көзбен қарады.

Танып тұрып, танымай,

Екі көзі жеп барады.

Түрімді көріп Ноғайбай,

Деді кекеп: – Шошыма.

Өңкей дәудің қасында.

Сөйле, кәне, мұңаймай!… – деп Ноғайбай биді шіренген мырза екенін жырлап, өзінің орақ тілімен түйреп өтеді.

Сарбас ақынның даңқын шығарған оқиғалардың бірі ақын Абайға жөн-жосық айтуы. Ноғайбай би мен Сарбас ақын бастаған топ Верныйдағы Құнанбайдың туысы саудагер Мерқасымның үйіне түседі. Абай ақын демалып жатса керек. Ноғайбай оны Сұлутөрге келіп қонақ болуын, Ақмай жеңгесін көріп қайтуы жайында айтыпты. Ықылас-пейіл білдірген Ноғайбайдың сөзіне құлақ қойып, ойланып қалған Абайға Сарбас ақын қолма-қол домбырасын қолға алып: «Арғы атаң Өскенбай мен Құнанбайды, Тобықты Ырғызбайлап ұрандайды… Бармаған шақырғанға зар болады, Құрметпен барған қонақ ұялмайды» – дегенде жиналып отырған игі-жақсылар Сарбастікі дұрыс деп шешім қабылдапты. Пәтуәлі, жөн сөзге тоқтаған Абай ақын Сарбасқа күле қарап: «Рахмет, барсам барайын, халық шақырған жерден неге қалайын?!» – деп шақыруын қабыл алып Сұлутөрге келген.

Көз көргендердің әңгімесі бойынша, ақынның өлең айтарда, айтысты бастарда өз құлағын өзі бұрап, айғайлап бастайтын ерекше әдеті болған. Ол әдетті ол Қабан ақыннан үйренеді. «Нағашым Қабан өз құлағын бұрамаса, аузына өлең түспейді екен», – дейді Сарбас ақын. Кейіннен Сарбастың сол әдеті әрі шәкірті, әрі туысы ақиық Кенен ақынға көшкен.

Сарбас Майкөтұлының есімін елге кеңірек танытқан жоғарыдағы атап өткен Жамбылмен айтысынан бөлек, Қалмырза, Қуандық, Еркебай, Өзипа және Күлзипамен болған айтыстары.

Еншісі бөлінбеген қазақ және қырғыз халықтары ежелден-ақ аралас-құралас өмір сүрген. Екі елдің көптеген ақындары той-жиында өзара айтысқа түскені тарихтан белгілі. Қазақ пен қырғыз ақындарының айтыстарына тән бір ерекшелік – қысқа да нұсқа сөз жарыстыру салты болған. Осындай қысқа айтыстардың бірі – қазақ Сарбас бен қырғыз Қалмырзаның айтысы:

Алматынын боорунда,

Сары нар чөктү билдиң би?

Узун агач башына,

Ак қус қонду билдиң би?

Жер ортасын мөлшер қып,

Тузак курду билдиң би?

Ээсиз жаткан көп жылкы,

Бирин кармап миндиң би? – деп көпті көрген Қалмырза ел басындағы ахуалды Сарбасқа ұқтырады. Сарбас домбырасын қағып-қағып жіберіп, әріптесіне жауап беруді былай бастайды:

«Алматының бауырына,

Сары нар шөкті дегенің –

Балдыр-бұлдыр сөйлеген,

Адам тілін білмеген,

Шапанында жаға жоқ,

Етігінде таға жоқ,

Өңі сары, көзі көк,

Адам білер сөзі жоқ,

Қала салып көшпеген,

Мына бір орыс болмасын…

Ұзын ағаш басына,

Ақ сұңқар қонды дегенің –

Қарағайдың басында,

Ақ шынысы болмасын.

Жер ортасын мөлшерлеп,

Тұзақ құрды дегенің –

Дүрбіменен қараған,

Шашыла айтып санаған,

Бір қисығы болмаған,

Телеграф сымдар болмасын».

Сарбас пен Қалмырзаның осы сөз қағысуынан айтыстың мәдениетін сезіну қиын емес. Бұл сөз сайысында отаршылдық дәуір өмірге әкелген жаңалық-өзгерістер айтылады. Одан ары Қалмырза Кенесары мен Наурызбайды тілге тиек етеді, Сарбас болса жауап ретінде екі елдің татулығы, бірлігі жайлы айтады. Негізі, аталмыш айтыс сұрақ-жауап ретінде рет-ретімен жұмбақталып төгіле береді, шабыттанған екі ақын арғы-бергі тарихтан сөз қозғайды. Нәтижесінде, осы айтыстың өтуіне себепкер болған Кебекбай, Ноғайбай, Шәбден сынды және басқада қазақ пен қырғыздың жайсаңдары айтысты тамашалап ырза көңілмен тарасады.

Сарбас Майкөтұлының шоқтығы биік айтыстарының бірі – Қуандық ақынмен айтысы. Аталмыш айтыс Шу бойында ысты Қаржау байдың асында өтеді. Үлкен асқа жан-жақтан қазақтың игі жақсылары шақырылып, жиналады. Оған атақты Кебекбай мен Ноғайбай шешендер бастаған бір қауым ел келеді.

Бұл айтыста Сарыбас елінің, жерінің, байлық-салтанатын дәріптеп, жалынды, ұтқыр сөздерімен өрнектеп жырлайды.

Айтыс өнерінің дүлдүлі Сарбас ақынның қайсы айтысын алсаңыз да ол еркін көсіледі. Ой-қиялға суарылған нағыз тапқыр сөздер, айшықты, нақышты оралымдар, гауһардай құбылған сырлы, нұрлы сөздер түнгі аспандағы сансыз жұлдыздай төгіледі. Мысалы, Күлзипамен айтысына тоқталатын болсақ:

…Ақ тікен, қара тікен кей жерде бар,

Біреу бай, біреу кедей пенде де бар.

Бетіме кедейлікті салық қылдың,

Қарыс жер қақыраған сенде де бар – деп Сарбас ақын тапқырлық танытады.

Ел арасында Сарбас ақынның құрдасы Жолдықараға, Байқара молдаға, Ақатай болысқа, Қоштасу атты өлеңдері сақталған. Ақынның қоштасу өлеңіне келетін болсақ, 1911 жылы атақты үзеңгілес серігі Ноғайбай бидің асы боларда Сарбас науқастанып жүреді. Сонда да өмірінің ең бір естен кетпес қызықты, шуақты шақтарын бірге өткізген жолдасының асына барып қайтуға белін бекем буып жолға шығады. Сұлутөрге барар жарты жолда денсаулығы сыр беріп, ағайындары Мәтібұлаққа кері алып қайтады. Сондағы үйге келіп, ішқұса болған Сарбас ақын қара домбырасын қолына алып:

Атандым талай елге Сарбас ақын,

Қазақ қырғыз тұз-дәмін талай таттым.

Кеселдің кесірінен амалым жоқ,

Жиынын Ноғайбайдың көрмей қайттым…

Тоқсейіт, Былғақбай мен Пішенбайым,

Қорабай аман болғын, Мұқатайым.

Бәріңе белгілі ғой менің жайым,

Жетімнің біле жүргін хәлін, жайын.

Бұлағың ағып тұрған тартылды енді,

Сен-дағы хош боп тұрғын алған жарым.

Бұл жайды Кебекең де білген шығар,

Ноғайбай да күдерін үзген шығар.

Барайын мен соларға сәлемдесіп,

Сағынып дауысымды жүрген шығар, – деп домбыраның үніне қосып жырлайды.

Осы «Қоштасу» жырына қарағанда Сарбас ақын бұрындары айтылып жүрген 1914 жылы емес, 1911 жылы қайтыс болған. Себебі, Ноғайбай Дәулетбақұлы архив құжаттарына қарағанда 1910 жылы қайтыс болып, асы 1911 жылдың жазында өтеді. Асқа жете алмаған Сарбас осы жырды жанынан суырып, жарыққа шығарады.

Жандарбек Қарабасов,  

  Aq jol. — 2024. – 22 тамыз.

Менің сені тапқаным қандай бақыт!

   Әрбір шығармашылық адамының өзіне тән дара, даңғыл жолы бар. Әркім өзінің шығармашылық әлеуетін әрқилы көрсетіп жатады. Бір қарағанда, кез келген ақынды айшықтап, бөлектеп тұратын өлеңдері бар болғанымен, кейде біз өмірде де, шығармашылық айдынында да қатар жүзген жұпты бір-бірінен бөліп жара алмаймыз.

     Алаштың аймаңдай ақыны Қайырбек Асанов пен Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Күләш Ахметова Таразға қоныс аударғанда, жастармен бірге біз де сәлем беруге, үлкендердің батасын алуға шаңырағына бас сұғып жүрдік. Отасқандарына жарты ғасыр болған жұптың бір-біріне деген құрметі, ізеті, мейірімі бізге де көктегі күндей шуағын шашатынын сезінетінбіз. Сонда ғой, ескірмейтін махаббат дегеніміз осы-ау сірә, деп тарқасушы едік.

Сексеннің сеңгіріне шыққан Қайырбек Асанов әлі күнге дейін қолынан қаламын тастаған жоқ. Қасиетті поэзияға берген сертінен таймаған айтулы ақынның 2023 жылы «Абай» баспасынан жарық көрген «Ай мен күннің сәулесі» атты жыр жинағын оқып отырып, сүйегіне сөз қонған қаламгердің жазары таусылмағанына тағы да көз жеткізгендей болдық.

Бірнеше тараудан тұратын жаңа жинақтың алғашқы бөлімі «Саған ғашық жүрекпен» деп аталады. Жүрегі ғазал жыр үшін жаралған ақын бірінші бөлімінде жан-жарына деген сарқылмас махаббатты қара өлеңмен әдіптеген. Сезім пернелерін дөп басқан ақын жырлары адам жанын жылыта түседі. Төрт аяғын тең басқан тармақтар жағалауда тұрған кісі жүрегін бірде махаббат аралына, бірде махаббат айдынына тартатын магниттік күшке ие ме дерсің.

«Сен жайлы ән, жаным-ау, салатыным,

Сен жүрген жер жайқалып баратыным.

Сен болмасаң өмірде

Білесің бе?

Жан-жарыңның қайғырып қалатынын.

Жүргенің де әдемі шәй қайнатып,

Жыр оқисың, өмірді, елді ойлантып.

Барлық байлық, мансаптың керегі жоқ,

Менің сені тапқаным қандай бақыт!», дейді ақын «Сен екеуміз» деп аталатын өлеңінде ағынан ақтарылып.

Осы өлеңдегі тармақтарға қарап отырып-ақ, ақынның аяулы жарына деген сезімінің сарқылмайтынын, махаббатының мәңгілік екенін бағамдау қиын емес. Сырдың суын кешіп жүріп ержеткен ақынның Талас жағалауында өскен жан-жарына деген құрметі қашан да бөлек екеніне иланасың. Жарты ғасырдан бері жүрек отының сөнбегеніне, мәңгілік музасына деген адалдығына тәнті боласың.

«Сен қуансаң,

Мен де қатты қуандым,

Сен ұялсаң,

Мен де қатты ұялдым.

Екеумізге күн де, түн де ортақ қой,

Соңындамыз екеуміз бір қиялдың.

Біреулер жүр сыртымыздан сөз етіп,

Қате басқан кезімізді күзетіп.

Бәріне де шыдаймыз-ау,

Тек қана

Кетпесе екен абайсызда көз өтіп», дейді ақын тағы бір өлеңінде жарына деген жан жылуын өлеңімен сездіріп.

Жанарынан мейірім нұры себезгілеген ақын ешкімге кінә артқысы келмейді. Жүрегіне ауыр жүк арқалауға да зауқы жоқ. Өйткені ол үшін ең ауыр жүк — қасиетті қара өлеңге деген адалдық. Поэзияға деген тазалық оны әлдекімдердің қисынсыз әңгімесіне бас ауыртуына мүмкіндік бермейтінін аңғару қиын емес. Әйтсе де, сырт көздің сыпсың әңгімесі кеудеде дамылсыз соққан жүрегін әредік болса да сыздататыны ақиқат. Өйткені ақын жүрегі қылдан да нәзік емес пе?

«Бір биіктен бір биік алқындырып,

Өмір сүргің келеді халқыңды ұғып.

Ауыртпалық басса да бар еңсені,

Жайдары боп жүресің, жарқын күліп.

Айналдырып кейбіреу мазағына,

Дақ салады кіршіксіз таза арыңа.

Құрбаны боп кетейін өзім ғана,

Ауыртпалық түспесін қазағыма», деп жырлаған ақынның ұлтын, қазағын шексіз сүйетініне ешкімнің таласы жоқ.

Қайырбек Асановтың қара өлеңге, қазағына деген адалдығы қай кезде де менмұндалап тұрады. Төңірегін түгендеп жүретін ақынның жанарынан төгіліп тұратын шынайы мейірім кейінгі буынның жанын жылыта түседі. Өлеңін өмірім деп түсінген қаламгердің жазбаған жыры әлі көп. Өйткені оның жүрегінде махаббат, мейірім, құрмет деген ұғымдар қатар өмір сүріп жатыр. Ғұмырын поэзия бәйтерегіне байлаған ақынның өлеңсіз өмір сүруі мүмкін емес.

Табиғат Мұсылманқұл

Egemen Qazaqstan. — 2025. — 25 ақпан.

Болат қимас сезімін, сазды сағынышын қалдырды

Болаттың бала кезіндегі бейнесі менің есімде алыстағы ауыл мектебінің оқушысы кейпінде елес береді.

Жамбыл облысы, Талас ауданында Талас өзенінің орта ағысы бойында Амангелді ауылы тұр. Сулы, нулы жер. Жаз бен күзде басқа ауылдардың айналасы сарғайып кеткенде, Амангелдінің айналасындағы шабындық жер, жайылым күзге дейін көгеріп жатады. Ауылдың астында жерасты теңізі бар деседі. Ортасында алып құдығы бар. Суы тұщы. Шығысындағы ауылдар суды сол құдықтан су құбыры арқылы алады. Батысында – Ойық ауылы, шығысында – Шәкіров ауылы. Ауылдың маңдай алдын ала солтүстік батысқа қарай Талас өзені өтеді. Арқасында құм мен шөл, Бетпақдала. Ауылдың арқалығында Амангелді газ кеніші бар. Амангелді газы аймақтағы бүкіл елді мекенге от беріп, жылу мен қызу таратады.

Амангелді кезінде дәулеті асып-тасыған бірнеше колхоздың бірігуі нәтижесінде құрылған: Талды ауыл, Ынтымақ, Шаруашылық, Амангелді. Ынтымақ пен Шаруашылықтың орнында ерте замандарда үлкен қалалар болған. Ынтымақтың түбіндегі Тайтөбеге байланысты ертеден жеткен түрлі аңыздар бар. Тайтөбенің солтүстік-шығыс іргесіндегі Шаруашылықтың орнында болған көне қала Кенжек деп аталған. Осы өлкемен ХІІІ ғасырда Француз королі Людовик ІХ жіберген елші Гильом де Рубрук жүріп өтіп, жазбаша деректер қалдырған. Талас пен Кенжек арасындағы байтақ далада 568 жылы Естімі (Ыстымы) қаған Византия елшісі мен Парсы елшісін қабылдап, әскери көрініс өткізген…

1968 жылы мен осы өңірдегі іргелі ауыл Амангелді мектебіне бастауыш cынып мұғалімі болып келдім. Алғашқы жылы екінші сынып оқушыларын, екінші жылы бірінші сынып оқушыларын оқыттым. Мен мұғалім болып келген жылы Болат 4-сыныпта оқитын сияқты еді. 10 жас шамасында болу керек. Ата-анасының байырғы мекені – Ынтымақ, Тайтөбе. Оқу жылының басынан аты-жөні де, түр-түсі де мұғалімдердің көзі мен көңілінде жатталып қалған оқушылар болады. Солардың бірі – Болат еді. Ойлауында да, сөйлеуінде де, түр-түсі мен жүріс-тұрысында да еркіндік, ерекшелік бар. Онысы өзінің бойына жарасымды. Мұғалімі – бізден аздаған үлкендігі бар кісі. Болат мектепте сол мұғалімін тыңдайды, басқа мұғалімдердің сөзіне құлақ аса қоймайды.

Ауылда екі жыл мұғалім болып, Алматыға, қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетіне оқуға кеттім. Оқу бітірген соң, сонда қалдым. Жылдар өтіп жатты. Көп жылдардан кейін Болатты осы университетте көрдім. Жазғы сессияның кезі. Журналистика факультетінде сырттай оқитын студенттерден «Әдебиет теориясы» пәнінен емтихан қабылдап отырғанмын. Алдыма бір сырбаз жігіт келді. Фамилиясы Болат Бекжан. Емтиханын жақсы тапсырды. Емтиханын тапсырған соң білгенім: Жамбыл мәдени-ағарту училищесін бітірген, актер, режиссер, мәдениет үйінің директоры, ақын, жазушы, драматург, журналист, сатирик, сазгер екен. Аздан соң бұл жігіттің Амангелді мектебінің баяғы ерекше, еркін оқушысы Болат екенін білдім. Мектепте менің есімде қалған аты-жөні Болат Үмбетәлиев болатын. Мектептегі аты-жөнін Болат Бекжан деп өзгертіпті. Алдымдағы студенттің өзім ұстаздық еңбек жолымды бастаған Амангелді мектебінің бір кездегі кекілі желбіреген, құлындай шапқан елгезек оқушысы екенін білгенде, емтиханда көрсеткен білімі үшін «Жақсы» емес, «Өте жақсы» деген баға қоймағаныма өкінгендей едім. Студентім «Жақсы» деген бағаға разы екенін айтып, отырған орнынан жадырап көтерілді. Сонда бойына, ойына қарап: «Жайсаң жігіт болып өскен екен», – деп сүйінген қалыпта қалып едім.

Болат университетті ойдағыдай бітіріп, ұлттық университеттің классикалық білім бағдарламасын меңгерген білікті журналист, шығармашылық тұлға, азамат ретінде Тараз өлкесінің, Жамбыл облысының мәдени, рухани түлеуі, әлеуметтің қоғамдық санасының жаңғыруы, шығармашылық әлеуетінің өсуі жолында аянбай еңбек етті. Еңбек жолын Жамбыл облыстық Абай атындағы Қазақ драма театрында актерлік өнерден бастап, өмірдің түрлі сыны мен сынағынан өтті. Ауылға барып, мәдениет үйінің директоры, халық театрының режиссері болып, ауыл мәдениетін өсірді. Облыстық теле-радио комитетінде режиссер, редактор, аға редактор бола жүріп, теле-радиожурналистиканың аузымен құс тістеген мықты майталманына айналды. Облыстық «Ақ жол» газетінде тілші, «Шабыт» гуманитарлық-этнографиялық бірлестігінде ұйымдастырушы, облыстық денсаулық сақтау департаментінде баспасөз орталығының жетекшісі, Тараз қаласы әкімінің кеңесшісі-баспасөз жөніндегі хатшысы, облыстық «Ар-Ай» қоғамдық-саяси және танымдық жастар газетінің Бас редакторы қызметтерін атқарып, қоғамдық ұйымдармен, шығармашылық ұжымдармен, халықпен, әкімдік билік жүйесімен бірлесе қызмет етудің үлкен мектебінен өтті, өмірдің ыстығына да, суығына да төзді, шығармашылық еңбектің қыры мен сырына қанықты, өлкедегі белгілі шығармашылық тұлға, мәдениет қайраткері болып қалыптасты. Көптеген жылдар Жамбыл облыстық А.Тоқпанов атындағы Қазақ драма театрының директоры болып қызмет етті.

Облыстық драма театры – мемлекеттік мекеме, мекеме болғанда – мәдениет пен өнер орталығы. Театр сахнасындағы әр спектакль – ұжымдық өнер үлгісі. Ол синкретті. Онда сөз өнерінің, саз өнерінің, сурет өнерінің, ән өнерінің, би өнерінің алатын орны да, атқаратын қызметі де маңызды. Оларды театр өнерінің заңдылықтарымен ұштастырудың тылсым сырлары мен қырлары да аз емес. Ондағы әр актер – өзінше бір тұлға, өзгеше бір әлем. Оның тілін түсіну қиын, оған түсіндіру де оңай емес, оны алған бағытынан қайтару немесе дұрыс бағыт сілтеу – қиынның қиыны. Болат театр директоры ретінде осы қиындықтардың қилы кезеңдерінен өтті, әрқайсысы бір әлем болып жүрген өнер саңлақтарын бір кеңістікте бір мақсат жолында біріктірді, мәдениет, өнер саласындағы ұйымдастырушы әрі басқарушы, санаткер әрі қайраткер тұлға болып дараланды. Облыстық мәдениет басқармасының қолдауына сүйене отырып, театр ұжымын үлкен шығармашылық жетістіктерге жеткізді. Театр сахнасына шығарылған спектакль тасбұлақтың суындай сылдыраған керемет келісіммен жарасатын болды. Театр өнерлі, өнерпаз шығармашылық ұжым болып тұтасты, өзіндік болмысы бөлек, мақсаты биік, табиғаты таза бірбүтін өнер ордасына айналды. Өнер ұжымын мұндай биікке көтеру, мұндай бірегей тұлғаға айналдыру, театр сахнасын рухани жаңғыру, жаңару сахнасы деңгейіне көтеру өнерпаз өреннің, жан-жақты шығармашылық тұлғаның, мұраты биік, бағыты оң, мақсаты зор қайраткер азаматтың ғана қолынан келетін еді. Болат театр ұжымын бірегей шығармашылық тұлғаға айналдырды, театр сахнасын рухани жаңғыру мен жаңару сахнасы, арылу мен тазару сахнасы деңгейіне көтерді.

Болаттың алғашқы жинағы «Шымылдықтың арғы жағы» деп аталды. Сатиралық сарындағы жинаққа енген шығармалар оқиғасының шыншылдығымен, құрылым-жүйесінің шымырлығымен, кейіпкерлер бейнесінің анықтығымен, тіпті ірілігімен ерекшеленетін. Одан беріде оқырмандарына «Құс қанатындағы сағыныш» атты өлеңдер жинағын, «Бізбіз» және басқа да кітаптарын ұсынды. Алпыстың асқарына шыққан шағында «Құс қанатындағы сағыныш» деген атпен шығармашылық кешін өткізіп, алты томдық шығармалар жинағының тұсаукесерін жасады.

Өңірдің белгілі ақын, жазушылары, журналистері, мәдениет және өнер қайраткерлері қатысып, ыстық лебіздерін білдірді. Шығармашылық кешке Алматыдан Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, ақын, филология ғылымдарының докторы, профессор Бауыржан Өміржанұлы Жақып, Шешеннің батыры, қазақтың ақыны, түркі әлемінің атақты азаматы Рафаэль Ниязбек ағасы, Қазақстанның халық әртісі, театр өнерінің көрнекті қайраткері, өнертану профессоры Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов және мен келіп, игі тілектерімізді айттық. Шығармашылық кештің өн бойында құс қанатындағы сағыныштай бір әдемі, қимас сезім сазы тербеліп тұрды. «Құс қанатындағы сағыныш» ойландырды, толғандырды. Менің есіме ел аузында сақталған «Құс жолы» деген аңыз түсті. Тараз өлкесінің өзім жинап алған тау мен дала туралы мың аңызының бірі. «Ерте-ерте, ертеде», – деп басталады.

«Ерте-ерте, ертеде Талас өзенінің арнасы айдын шалқар көлдей шалқиды екен. Беті аққу-қазға толы екен. Кезі келгенде аққулар басқа жаққа ұшатын болыпты. Сонда алысқа ұшуға жарайтындары ұшып, алысқа ұшуға жарамайтындары қалмақ екен. Аққулардың ішінде көмекейінен күй төгілген бір өнерпазы болыпты. Күзде ол бір лек аққуларды бастап, алыс сапарға ұшады. Өзеннің үстін айнала ұшып, су бетінде қалғандармен қоштасып, ән салады, күй төгеді. Көктегілердің әні мен күйі өзен бетіндегілердің бойын балқытып, көңілін толқытады. Сонда өзен бетіндегі аққулар көктегі аққулармен бірге ән салып, күй төгіп, би билейді. Өзеннің бетіндегі аққулар мен көктегі аққулар бір-бірін қимайды.

Аққулардың бір-бірін қимай қоштасып салған әні мен күйінің сазы Жаратушыға жетеді. Жаратушы аққулардың бір-біріне деген қимастығының ән мен күй, би болып төгілген сазынан өзінің қасиетін танып, көктегі аққуларды түгелдей жұлдызға айналдырыпты. Құс жолы осылай жаратылыпты. Құс жолы Таластың төбесінен төніп тұрады екен. Одан құлағы түрік, көңіл көзі ашық жандар аққулардың салған әнінің сазын естиді екен».

Бір сәті түскенде, Таластың жағасында тұрып, түнгі аспанға, Құс жолына қарадым. Құс жолы шынында да Таластың төбесінен төніп тұрғандай екен.

Қайтқан құстардың, қайта оралған құстардың қанатында қимастық, сағыныш сезімі болатыны туралы түсінік – образды ойлаудан туған терең, бейнелі, астарлы түсінік. Онда шығармашылық тұлғаның өз сағынышының лебі, өзінің қимас сезімі бар. Болат «Құс қанатындағы сағыныш» кітабында, «Құс қанатындағы сағыныш» деген атпен өткізген шығармашылық кешінде осы сағынышын, осы қимас сезімін толғағанын және қандай күйде толғағанын енді, өзі құс болып ұшып кеткеннен кейін түсінгендей болдым.

Шынайы шығармашылық тұлға көз жетер кеңістікке сыя алмайды, көңіл жетер кеңістікке шыға алмайды. Болаттың сағынышы да, қимас сезімі де өмірдің осы заңдылығының өзегінен өнді-ау деп ойлаймын.

Астанадан телефон соқты. Асқазаны ауырып, Астанадағы дәрігерлерге көрінбек болып келгенін айтты. Асықпай, сабырмен сөйледі. Үні ашық. Көңіл-аспаны таза көрінді. Көңілі жаздай жадырағанда немесе терең ойда отырғанда айтатын бір сөзі бар еді «Жан аға» деген. Осы сөзін айтып, Таразға келген соң хабарласатынын ескертті. Таразға келген соң хабарласпады, хабары жетті.

Болат інім құс жолымен ұшып кетті, ұшпағандар үшін қанатындағы сағыныш сазын, қимас сезімін қалдырды.

Артында қимас сезімін, сазды сағынышын қалдырған жанды өлді деуге сыя ма…

Жанғара Дәдебаев, филология ғылымдарының докторы, профессор

Jambyl-Taraz. — 2025. — 29 қазан.

«Су патшалығындағы» ханшайым

     Қыздар жағы мектеп бітірерде әдетте мұғалім, дәрігер болуды, әдебиет, мәдениет бағытын таңдап жатады. Ал, Салиха болса, ер азаматтардың өзі тәуекел ете бермейтін су шаруашылығының әйдік маманы болды да шықты. «Ертеден кешке дейін үй бетін көрмей аңызақ далада канал жағалап, суқоймалардың жағдайын бақылап, керек болса белуардан су кешіп коллекторлардан егістікке бөлінген су деңгейін өлшеп жүру қыздарға лайық па?» дерсіз. Ал, Салиха Қасабекқызы үшін бұл өмірінің мәніне айналғалы жарты ғасырдан асыпты.

     Шыны керек, тәуелсіздік жылдары су шаруашылығына жете мән беріле қоймады. Кеңес үкіметі кезінен бері бүкіл елге су мамандарын дайындап келген жалғыз оқу орны – Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты жабылды, су шарушылығы министрлігі таратылды. Суқоймаларын, өзен-көлдерді, каналдарды бақылауға бөлінетін қаржы азайды, мардымсыз жалақымен қалған су мамандары басқа салаларға кетіп жатты. Оның зардабы көп күттірген жоқ, бұрнағы жылы ғана жарты Қазақстанды жайпап өткен алапат су тасқынынан кейін шұғыл түрде барлығы орнына келтіріліп жатыр. Министрлік қайта құрылды, Тараздағы арнайы оқу орны да қайтадан ашылды. Міне, осының өзі-ақ біздің кейіпкеріміз таңдаған мамандықтың қаншалықты маңыздылығын көрсетсе керек-ті.

Салиха да әуелде мұғалім болмақшы еді. Өйткені, Михайловка (бүгінде Қарасай) ауылдық мектебінде қырық жылдан аса ұстаз болған әкесін өзіне мият тұтты. Бастауыш сыныптар мұғалімі Қасабек Сатылғанов бүкіл ауылға қадірлі кісі болатын. Анасы Бүбіхан да бес бала тәрбиелеген елге сыйлы жан еді. Олардың қолдауымен Салиха мектеп бітірген 1973 жылы Қырғыз мемлекеттік университетіне құжатын тапсырып, өзі жақсы оқып меңгерген неміс тілін таңдайды. Бірақ, аяқ астынан ауырып мемлекеттік емтиханға қатыса алмай қалады. Сөйтіп, келесі жылды тосуға тура келеді. Бір жыл үйде бос отырғанша деп аудан орталығында тұратын әпкесіне келеді. Ол кезде әпкесі Роза банкир, жездесі Рахат Смағұлов Төменгі Шу суландыру жүйелері басқармасында бас инженер болатын. Олар Салиханы су технигі етіп жұмысқа орналастырады, «уақытша істей тұрсын, келесі жылы қалаған оқуына түсе жатар» деп ұйғарысты. Бірақ, бұл «уақытшаның» бүкіл ғұмырына созыларын ол кезде кім болжапты? Алғашқы тәлімгері болған Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген гидротехнигі Иван Андреевич Леонтьев оған өз мамандығының қыр-сырын ыждаһатпен үйретіп, сүйіспеншілігін де оята білді. Жаратылысынан елгезек, не жұмысты да тыңғылықты атқаратын ойы жүйрік, қолы епті пысық қыз лайықты білім алса, бұл саланы да игеріп кетері анық еді. Сөйтіп, облыстық су шаруашылығы басқармасының мінездемесімен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтына келіп түсті.

Кезінде бұл оқу орнының мәртебесі биік болды. Бүкіл республикадан жыл сайын екі жүзден аса бала қабылданатын. Көбіне ер балалар, қыздар жағы саусақпен санарлық. Оқу орыс тілінде жүреді, бірыңғай сызбалар, есептеулер, тіл бұрайтын ауыр терминдер. Оқуға түскендердің барлығы бірдей институтты аяқтай да бермейтін. Ауылда орыс мектебінде оқыған, әрі неміс тіліне жетік Салихаға «Кең профильді гидромелиорация» факультетінде оқу аса қиын болмаған. Есесіне, сызудан, техникалық есептеулерден алдына жан салмайтын-ды.

Үшінші курсты бітірген жылы институтта бірге оқитын Аманғалимен тұрмыс құрды. Ол бұдан бір курс төмен оқитын. Салиха инженер-гидротехник мамандығымен оқуын бітіріп, жолдамамен Қордай ауданына жіберіледі. Бір жылдан кейін ері де дипломын алып, екеуі қол ұстасып оның туған жері Атырауға жол тартады. Бірақ, батыстың ауа райы оңтүстіктің қызына жақпай, бір жылдан соң олар қайта Қордайға келді. Аманғали – «Искра Ленина» ұжымшарының бас инженер-гидротехнигі, Салиха – Төменгі Шу суландыру жүйелері басқармасында паспорттау ісімен айналысып жатты. Ол кезде бұл жүйе облыстағы Қордай, Шу, Мойынқұм, Меркі, Луговой сияқты бес бірдей ауданды сумен қамтитын ірі құрылым еді. Осы бес ауданның су шаруашылығы нысандарын паспорттау айтқанға ғана оңай, бірақ өте маңызды міндет. Әр суқойманың, каналдың, арық-атыздардың сыйымдылығы, ұзындығы, көлбеулігі, су өткізу мүмкіндігі тәрізді техникалық өлшемдері алынып, құжатталуы тиіс. Бұл қолда бар су ресурстарын дәл есептеп, суды дұрыс бөлу арқылы егістіктің өнімділігін арттыруға жол ашады.

Жылдар өтіп жатты, Салиханың да тәжірибесі молайды, басқармадағы беделді де білікті мамандардың біріне айналды. Қатардағы маманнан бас маманға, одан бөлім басшысына өсті. Одан әрі 2004- 2008 жылдары жаңа құрылған «Қордай берекесі» кәсіпорны су шаруашылығы бастығының орынбасары, кейіннен 2015 жылға дейін жеті жылдай бастығы болып еңбек етті. Арасында бір маусым «Алтын қазық» ауылдық су пайдаланушылар кооперативін басқарғаны бар. Зейнетке шыққан соң да оны демалысқа жібермей, осында су пайдалану бөлімінің бас маманы болып тағы екі жыл жүрді. Бүгінде облыстық табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу департаментіне қарасты «Жамбыл су қоймалары» мекемесінің Шу, Қордай, Мойынқұм аудандары бойынша бөлімшесінде өзі бастық, өзі инженер-гидротехник. Шу, Мойынқұм тараптағы бес-алты, Қордайдағы үш – «Алтыайғыр», «Ешкілі Қордай» және «Майбұлақ» суқоймаларының жай-күйін қадағалау міндеті мойнында.

С.Қасабекованың он жеті жасынан бастап елу жылдан аса су шаруашылығы саласына сіңірген еңбегі әріптестері тарапынан лайықты бағалануда. «Ол өз ісін нақты білетін маман, су шаруашылығы жүйесіндегі көп жылдық еңбек жолында бай тәжірибеге ие болды. Жауапкершілікті обьектілерде жұмыс істей жүріп, өзіне жүктелген тапсырмаларға аса зор жауапкершілікпен қарады, еңбекқор және сауатты маман ретінде танылды» деп жазды Салиха туралы облыс су шаруашылығы саласының майталман маманы Дәулет Асамбеков «Су патшалығымен сырласқан жылдар» деген естелік кітабында. Сондай-ақ, Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында қызмет еткен ғылым докторы, академик Оразхан Қарлыханов, КСРО кезінде Мелиорация және су шаруашылығы министрі болған Нариман Қыпшақбаев, гидроқұрылғылар бойынша ұтымды жобаларды басқарған Нұртаза Құдайбергенов тәрізді сала корифейлері де Қордайдағы қаршадай сушы қыздың еңбегіне құрметпен қараған екен.

Иә, Қордай ауданының 55 мың гектар суармалы егістіктеріне жалпы ұзындығы 150 шақырымдық қым-қиғаш тармақты каналдармен су жеткізудің қиындықтарын сол саланың мамандары мен диқандар ғана біледі. Үкіметаралық келісім бойынша егістік суының 80 пайызын трансшекаралық Шу өзенінен алатын аудан егіншілері үшін әр тамшы су алтындай бағалы. Кейде қырғыз ағайындар шөміштен қысып, су бөлуде алашапқын тудыратыны бар. Диқан қауымның ала жаздай кетпен көтеріп, бел талдырып еткен еңбегінің еш кетпеуі – суды қасықтап өлшеп, әділ бөлуге жауапты су мамандарына да ауыр сынақ. Ал, сонау Қарасайдан мына жағы Қайнарға дейінгі аралықтағы жүздеген шаруа қожалықтары мен агросеріктестіктердің егіншілері мен диқандары үшін Салиха өз адамына айналып кеткелі қашан. Оның әйел басымен уақытпен санаспай судың басынан табылатынын, өз ісіне жоғары жауапкершілігі мен принциптілігін құрметтейді.

     – «Су – өмірдің нәрі» деп тегін айтылмаған. Халықтың саны ұдайы өсуде, егістік көлемі артып, өсірілетін дақыл түрлері де көбейіп жатыр. Бірақ, судың көлемі өспейді, тіпті, жаһандық жылынудың салдарынан барған сайын оның тапшылығы арта бермек. Сондықтан, әр тамшы суды тиімді пайдалану күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселеге айналған. Суды үнемдеудің тамшылату, жаңбырлату тәрізді озық технологияларын барынша кең қолданатын кез қазір, – дейді Салиха Қасабекқызы.

Мамандыққа адалдық – С.Қасабекқызының еңбек жолының айқын көрінісі. Нағыз ер азаматтарға лайық жұмыстың басы-қасында жүріп талай мәрте төтенше жағдайлармен бетпе-бет келіпті. 2008 жылы «Георгиевка» каналының оң тармағы «Поле чудес» тұрғындар аумағының тұсынан жырылып кетіп, қаншама үйді лай су басып қалды. Салынғанына сексен жылдан асқан топырақ каналдың бұзылуына оны бойлап ін қазған көртышқандар «кінәлі» деп танылды сол кезде. 2010 жылы «Алтыайғыр» суқоймасы жауын-шашынның нормадан көп болуынан ернеулей толып, желдің әсері су айдынында толқындар тудырып, бөгетті бұзып кету қаупі туғаны ше? «Қарақоңыз», «Қақпатас» суқоймаларында да осындай жағдайлар орын алып, су мамандары қауіпті сейілтуге бірнеше күн ұйқысыз жанталасқан кездер қалай ұмытылсын. Тағы бірде Салиха бухгалтері, шофері үшеуі «Нива» көлігімен көктемде суы тасып жатқан Қақпатас өзенінің ортасында қалып қояды. Бұлардың белуардан су кешіп көлікті итеріп шығармақ болған әрекетінен түк өнбейді, талай дүниелері суға ағып та кетеді. Салиха болса ерте көктемдегі еттен өтіп, сүйекке жеткен мұздай суға қарамастан, сушыларға апара жатқан жалақы қаражаттары салынған сөмкеден тістей қатып айырылмайды…

Өмірдің, көңілі қалаған кәсіптің осындай ыстық-суығын тең тата жүріп, бүгінгі күнге жетті. Аманғали ертерек өмірден өтіп кеткен. Шүкір, бір ұл, бір қызын өзі өсіріп, адам қатарына қосты. Ұлы Нұрғали полиция майоры, келіні Флюра кәсіпкер, немерелері Әділхан Испанияда, Раяна Алматыда оқып жүр. Қызы Жұлдыз Астанада қызмет етеді. Екі інісі Жақсылық пен Жангелді әкеден қалған қара шаңырақты шайқалтпай келеді. Кейде өзінің желкілдеп өткен балалық шағы, жас кездері ойға келеді. Бақытбек, ерлі-зайыпты Мэлс пен Нағипа, Ғани, Раул, Дүйсенкүл сынды сыныптастарымен өткен күндер қандай ғажап еді. Германияға, Ресейге көшіп кеткен Наталя Гельман, Зинаида Шамина деген неміс, орыс достарын да сағынады. Институтта бірге оқыған курстастарының көбімен әлі де тығыз байланыста. Өткен айда ғана Ақтөбеден Рая Аманова, Шымкенттен Баян мен Әзиза, Құланнан Айымкүл Мұсаева келіп, тараздық Тамара Егембердиевалармен емен-жарқын кездесу өтіпті.

Өмір бір орында тұрмайды, жастар өсіп аға ұрпақтың орнын басып жатыр. Бүгінде «Қазсушар» Жамбыл филиалының «Қордай» өндірістік бөлімшесін басқарып отырған Мақсұт Ершібұлов та шәкірттерінің бірі. Елу жыл бұрын өзі де осылардай жас болса, енді міне, тәлімгер, ана, әже атанып отыр. «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісін 2018 жылы сол тұстағы облыс әкімі Асқар Мырзахметов өз қолымен кеудесіне тағып еді. Өткен жылдың қараша айында ҚР Премьер-Министрі Олжас Бектеновтың Алғыс хаты, ҚР «Ауыл шаруашылығы ардагерлер Кеңесі» қоғамдық бірлестігінің «Құрметті ардагер» төсбелгісі, «АMANAT» партиясы облыстық филиалының құттықтау хаты тапсырылды. Жалпы, оның «Су патшалығында» қызмет еткен жарты ғасырлық еңбегі сала министрлігінің, облыс, аудан әкімдерінің, мәслихаттардың, облыстық ардагерлер кеңесінің нешеме Құрмет грамоталары, Алғыс хаттарымен бағаланған.

  Құрманбек Әлімжан,

ардагер журналист, Қордай ауданының Құрметті азаматы

Ar-Ai. — 2026. — 6 наурыз.

Адал еңбек абыройға бөлейді

   Елімізде ұзақ жылдар бойы маңдай терін төгіп, адал еңбегімен елге танылған абыройлы жұмысшылар аз емес. Солардың қатарында жуалылық білікті маман Дәулетбай Нұрабаев та бар. Ол ауылшаруашылығының маңызды тармағы саналатын сушаруашылығы саласында жарты ғасырға жуық уақыт табанды еңбек етіп, өз ісіне адалдығымен және кәсібилігімен көпке үлгі болды.

    Дәулетбай Мырзайұлы 42 жылдан бері «Қазсушар» республикалық мемлекеттік кәсіпорны Жамбыл филиалының Жуалы аудандық «Ақсай» өндірістік бөлімшесінде қызмет атқарып келеді. 1984 жылы аталған өндірістік бөлімшеге су бақылаушы маманы болып жұмысқа орналасып, алғашқы еңбек жолын осында бастаған. Талапты жас қызмет барысында сатылап өсіп, өндірістік бөлімшенің «Ақсай» каналы участогының, 2000 жылы «Ақсай» өндірістік бөлімшесінің басшысы болып тағайындалады. Содан бері қызметін асқан жауапкершілікпен және абыройлы атқарып келеді.

Кейіпкеріміз 1963 жылы Қайрат ауылында туған. Осындағы №2 Мыңбұлақ (бұрынғы «Октярьдің 40 жылдығы» атындағы) орта мектебін жақсы үлгеріммен бітірген талапты жас алғашқы еңбек жолын аудандағы «Ақсай» сушаруашылығы мекемесінде су бақылаушы болып бастаған. 1984-1989 жылдары Жамбыл гидромелиоративтік құрылыс институтында инженер-гидротехник мамандығында оқып, білімін жетілдіреді. Институт бітіргеннен кейін өндірістік бөлімшеде инженер-гидротехник қызметін атқарған оның майталман мамандардан үйренгені көп болды. Атап айтқанда, бас инженерлер Тұрғынбек Сыдықов, Еділбай Ақынтаев секілді алдыңғы буын ағалардан мол тәжірибе жинақтаған ол да өз кезегінде жас мамандарға үйретуші тәлімгер бола білді.

Дәулетбай Мырзайұлының тәлімін алған шәкірттері Мұхамеджан Әсемов, Ыбырай Асықбаев, Рамазан Шоңғаров, Нұржан Қолаханов, Нұрлан Ілесов, Абзал Байдосов және Ринат Сейділдаев бүгінде «Ақсай» өндірістік бөлімшесіндегі тәжірибелі мамандарға айналып отыр. Ауданның ауылшаруашылығы саласының жоғары қарқынмен дамуы мен еңбек өнімділігін арттыруда «Ақсай» өндірістік бөлімшесінің де қосқан үлесі зор. Бөлімше аудандағы 7 000 гектардан астам егістік алқапты суландыруға қауқарлы. Суару маусымы кезеңінде өндірістік бөлімшеге қарасты «Көксай» каналынан 74, «Ақсай» каналынан 76, ал «Тихий» каналынан 150 шаруа қожалық тұрақты түрде су алып, егіс алқаптарын ағын сумен қамтамасыз етіп отыр. Бөлімшеден келісімшарт арқылы су алатын шаруашылықтарда негізінен көпжылдық шөп, арпа, бидай, картоп, жүгері, күнбағыс және бақша дақылдары орналастырылып, суарылу үстінде.

Қазіргі таңда аудандық «Ақсай» өндірістік бөлімшесінде барлығы 41 сушаруашылығы маманы мен жұмысшылар тұрақты қызмет атқарады. Мұндағы жұмыстар кәсіби маман, жұмысшылармен қатар, арнайы техникалардың күшімен атқарылу үстінде. Өңірдегі шаруашылықтардың егістік алқабын суландыру үшін бөлімшеге қарасты каналдар тұрақты жөндеуден өтуде. Атап айтқанда, 2013-2015 жылдары «Көксай» каналының 20,5 шақырымына жерасты темір-бетон құбыр-лотоктар қойылып қолданысқа берілсе, «Ақсай» каналының да 5 шақырымына темір-бетон лоток қойылған. Бір сөзбен айтқанда, «Ақсай» өндірістік бөлімшесі өңірдің сушаруашылығы саласының дамуына сүбелі үлес қосып келеді.

Өндірістік бөлімшені ширек ғасырдан бері басқарып келе жатқан Дәулетбай Нұрабаевтың еселі  еңбегі мемлекет тарапынан елеусіз қалмай, бірқатар медальмен марапатталған. Ол әр жылдары ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің «Сушаруашылығы саласының ардагері» салалық медаліне, «Қазақстан Тәуелсіздігіне – 25 жыл» мерекелік медаліна ие болса, ал былтыр 9 шілде – Сушаруашылығы қызметкерлері кәсіби мерекесінің қарсаңында «Құрмет» орденін кеудесіне жарқырата тақты.

– Былтыр бір топ әріптестеріммен  бірге Астана қаласында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қабылдауында болып, Президенттің сала мамандарына деген құрметі мен жылы лебізін естуге мүмкіндік туғанына шын жүректен қуаныштымын. Қабылдауда Президент отандық сушаруашылығының үздіктеріне жоғары наградалар табыстап, оның ішінде мен де «Құрмет» орденіне ие болдым. Бұл марапатты – жалғыз менің емес, ұжымдық еңбектің ортақ жемісі деп қабылдадым. Қазір Президенттің тікелей тапсырмасымен сушаруашылығы саласының дамуына мемлекет деңгейінде жіті көңіл бөлініп отыр. Бұл ретте Су ресурстары және ирригация министрлігінің құрылғанын ерекше атап өткен жөн. Мен сушаруашылығы саласында 40 жылдан бері тұрақты еңбек етіп келемін. Қызмет барысында жинаған мол тәжірибемді жас мамандарға үйретуден жалыққан емеспін. Сала жұмысын дамытуға сүбелі үлес қосуды өзіме азаматтық парыз санаймын, – дейді Дәулетбай Нұрабаев.

Адал еңбекті ту етіп, ауыр жұмыстан қашпаған кәсіби маманның еңбегін мемлекет те жоғары бағаласа керек. Жұмысты дұрыс жолға қойып, тиімді ұйымдастыра білгеннің нәтижесінде «Ақсай» өндірістік бөлімшесінің жұмысы облыс көлемінде алдыңғы қатардан көрініп келеді. Дәулетбай Нұрабаев сушаруашылығы саласында еңбек ете жүріп, отбасын құрған. Отанасы Анар Болысбекқызы екеуі отбасында төрт ұл-қыз тәрбиелеп өсірген ұлағатты жандар. «Әке көрген оқ жонар» деген қағиданы алға ұстаған ұлы Жанболат әкесінің жолымен инженер-гидротехник мамандығын игеріп, қазір «Теріс-Ащыбұлақ» су қоймасында су реттеуші болып қызмет атқару үстінде.

Өмірдің өзі дәлелдегендей, «ақырын жүріп, анық басып», адал еңбек еткен жан ғана биік абыройға бөленеді. Абыройдың биігінде болу азаматтың өзіне тікелей байланысты екенін ұмытпайық.

Нұржан Манасұлы, журналист, Жуалы ауданы

Ar-Ai. — 2026. — 18 ақпан.

Тарихы терең Тараз

     Биыл Жамбыл облысының құрылғанына 85 жыл толып отыр. Ғасырға жуық уақыт. Осы кезеңде өлкемізге кімдер келіп, кім кетпеді десеңші?! Одан арғы тарихты қаузамай, әкімшілік-аумақтық бөлініс болып қалыптасқаннан бергі уақыттың өзінде ел тарихын жасаған тұлғалар қаншама?! Бірін айтсақ, бірі, тіпті, аталмайды да. Көз көргендер азайып барады. Ал, адам кеткенімен, артынан ізі болып қалған ісі, қолтаңбасы түскен құжаты жылдардың ызғырық желі мен аптап ыстығының иісін бойына сіңдіріп, сарғайған қағаздарда сақталып, оны қаттап архив қана бізге жеткізетін сыңайлы. Өткеніміз туралы архив құжаттары тағы не дейді екен?

        

Бұл жолы сіздерге ұсынар ақпаратымыз Жамбыл қаласы мен ондағы алғашқы құрылыс жұмыстарына арналмақ.

Облыс құрылған жылдардан бастап 1997 жылға дейін Жамбыл атымен аталған көне Тараз шаһары ертеден ірі сауда орталығы болғаны тарихтан белгілі. Оған бүгінде ел аузында «Шахристан» аталып кеткен қала аумағындағы археологиялық саябақ та, одан кезінде табылған бұйымдар да дәлел бола алады. Тіпті күні кеше жылыту құбырларын жүргізу барысында қазылған шұңқырлардан табылған алюминий ыдыстар да өткен ғасырларда дәл сол орында тіршілік белгісі болғанын дәйектейді. Тарихи құндылығы аса маңызды болмағанымен, үлкен пазлдың бір бөлшегі болатын мұндай деректер келер ұрпақ үшін бір кәдеге жарары анық деп білеміз.

Алайда, қала келбеті заманына қарай өзгеріске ұшырап отырды. Өзгермеген мәні ғана сияқты. Мәселен, осыдан он екі жыл бұрын дәл осы Шахристан аумағында саудасы қызған «көк базар» болғанын кейінгі туған ұрпақ тек естігені болмаса, елестетуі қиын. Ал, екі мың екі жүз жыл бұрын ше?! Ол кезде де, қазір де солай. Тек келбеті ғана түрленді. Мәні – сауда мен қолөнер орталығы болып сақталды.

1939 жылы Жамбыл облысы құрылып, облыс орталығы ретінде Жамбыл қаласы танылды. Алғашқыда қазіргі Абай (ол кездері Сталинская көшесі), Коммунистическая (алғашында, 1918 жылға дейін Кауфманская болса, 1993 жылдан кейін Төле би көшесі), Пушкин және Октябрьская (қазіргі Бектұрғанов көшесі) деген сияқты көшелермен құрылған Тараз қаласы бірте-бірте кеңейді. Облыс орталығы болған соң оның келбетін айшықтайтын қаламыздың жоспары ойластырыла бастады. Алайда, облыс құрылғаннан кейін көп ұзамай басталған Ұлы Отан соғысы қала құрылысында болуы тиіс өзгерістерді кейінге ысырып, бар күш Жеңіс күнін жақындатуға жұмылдырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін де жүдеген халықтың ахуалы үлкен өзгеріске бірден бет бұрып кете алған жоқ. Оған елдегі экономикалық жағдайдың да әсері болғаны анық. Негізгі күш қаладағы өнеркәсіпті дамытуға, зауыттар құрылысын жандандыруға жұмылдырылды. Мұндай жұмыстардың өзі тек 1950 жылдан кейін жүзеге асырыла бастады. Соның бір көрінісі – фосфор кенін өндіруші мамандарды даярлайтын оқу орнын 1954 жылы құру, оның ғимаратын салу болды.

Кейініректе қаланың архитектуралық келбетін жасау үшін арнайы маман қажеттігі, қаланың бас жоспарын жасау қажеттілігі туындады. Сондықтан да облыс басшылығы 1957 жылы Ташкенттен Камиль Рахматиді шақыртып, оны Жамбыл облысының алғашқы бас архитекторы етіп тағайындап, жаңа қадамдарға бет бұрды.

Оның алғашқы жобаларының бірі – бүгінгі орталық алаңның жобасы еді. Оған мемлекеттік архив сақтауындағы 1958 жылғы Жамбыл облысының атқару комитеті және Жамбыл облыстық партия комитетінің орталық алаңда құрылыс жүргізу және алаңда В.И.Лениннің ескерткішін орнату туралы қаулысы да дәлел. Бұл құжатта Рахмати, Асқаров, Комратов сынды азаматтардың есімдері жазылған. Осы жерде айта кететін жай, қала келбетінің жаңаруына сол кездері осы үш азаматтың еңбегі ерен еді. Кейінгі жылдары бұлардың қатарына майдангер Тілеуқабыл Төребеков те қосылғанын архив құжаттарынан көреміз.

1957-1958 жылы Жамбыл қаласындағы Ұн базары аталған жерде қаланың Орталық алаңын жобалау жұмыстарымен қатар археологиялық зерттеулер де жүргізілген болатын. Соның нәтижесінде бұл алаңда бұрындары көне зираттар болғаны дәлелденген. Тарихи құжаттарда құрылыс жұмыстары барысында қаланың өзге бөлігінен биігірек орналасқан алаңның 3 метрдей қабаты алынып тасталғаны көрсетілген. Оның орнын қазған кезде аса құнды тарихи жәдігерлер жер бетіне шығарылды. Атап айтқанда, жер астынан табылған тас табыттар өзгелерден бөлек болуы өзіне назар аудартқан жәдігерлер базар орнында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде қазып алынды. Біз айтып отырған жәдігер VIII-IX ғасырларға зароастризм ұстанымына тән белгілер. Бұл жайында сол кездегі музей қызметкері, археолог ғалым Л.Ремпельдің жазуынан білеміз. Қазба жұмыстарын жүргізу кезінде табылған тас астау табыттар мен құмыраларға салынған адамның сүйектері туралы әртүрлі пікір бүгінгі күнге дейін айтылуда. Ғылымда «астадан» деп айтылатын тас табыттың ұн базарының орнынан табылуы және оның ерекшелігі туралы Лазарь Ремпель жан-жақты суреттейді. Алғашқы табылған табыт астау – тік төртбұрышты 53×40 сантиметр көлемінде, биіктігі 41 сантиметр, қабырғалары ішіне қарай иілген. Қақпағы киіз үйге ұқсас. Астадан сөзі әзірбайжан тілінен алынғанымен, біздің «астау» сөзінің мағынасын береді. Яғни, бұл көне түркі сөзі. Көне Тараз жерінен табылған табыт астаудың ерекшелігі – оның беткі қақпағында адам бейнелерінің суреттерінің салынуы. Олардың беткі бедерінің биіктігі 16,5 сантиметр. Қақпаққа бір емес, екі адамның кескіні салынған. Олар қолдарын кеудесіне айқастыра ұстап, саусақтарын бүкпей жазып тұр. Үстеріне ұзын шапан киген. Белдіктері өрнектелген, жүздері дөңгелек, алқымдары салыңқы. Ұзын қыр мұрынды. Ауыздары кішкентай. Бір сөзбен айтқанда, ғалым тас табыттағы адам бейнелері туралы толық және жан-жақты суреттеген. Және Тараз тас табытын Қырғыз, Қытай және Жетісу жерінде табылған осындай жәдігермен салыстыру арқылы суреттейді. Ғалым суреттеп отырған адам бейнелері жерленгендердің суреттері болуы керек деген де сөз айтады. Сол кезеңнің өлген адамды жерлеу дәстүрі мен салты туралы айта келіп, халықтың мәдениеті мен тұрмысы туралы деректер келтіреді. Көне түрік халқының алғашқы діни ұстанымы «шаман» деп қорытынды жасағысы келеді. Жерлеу рәсімі туралы айтқанда Л.Ремпель осы өңірге ертеректе саяхат жасаған батысеуропалық Земархтың жазбалары туралы да, оның түрік қағанын жерлеу салтын да еске түсіре кетуді ұмытпапты. Табыт астаудың бетіндегі суреттерді айта отырып, жерленген адам туралы болжамдар білдіреді.

Астадандағы адам суреттері әртүрлі. Қазба жұмыстары кезінде ұн базарынан бір емес, онға жуық тас табыт табылған. Олар бір-біріне ұқсас болғанымен әрқайсысының өзгешеліктері болған. Ремпельдің «Көне Тараз жерасты жәдігерлері» туралы жазбаларында түркі халықтарының, оның ішінде қазақтардың «Баба» және «Ата» сөздерінің этимологиялық түбіріне назар аударуға, оның мағынасын тереңдей зерттеуге бағыт-бағдар береді.

Бұл Жамбыл қаласының келбетін өзгерткен алғашқы ірі құрылыс жұмысы еді. Бұл құрылыс өлке тарихы үшін үлкен жаңалық болды. Облыс орталығының жаңарумен бірге өткен тарихымызды тереңірек зерделеуге жасалған да үлес деп білген жөн. Аталған құрылыс 1959 жылы сәуір айында аяқталып, ел көктем мерекесімен бірге жаңа орталық алаңның, ғимараттардың ашылуын да ерекше қуанышпен қарсы алған еді.

 Назым ҚОЖАМАРОВА.

Ақ жол. – 2024. – 5 қыркүйек.

Тарих пен тағылым тұнған Тараз

         Талайғы тарихтың куәсі болған Тараз қаласы ұлттық діңгегіміздің алтын қазығы саналады. Мұнда екі мың жылдан астам уақыт аралығында елдігіміздің тірегі болған құндылықтарымыз бен төл тарихымыз, мәдениетіміз бен өркениетіміз қалыптасты. Мыңжылдықтар аралығында дін мен ділдің, тарих пен тағылымның, сауда мен қолөнердің астанасы болған шаһар тәуелсіздіктің төртінші онжылдығына қадам басқан тұста да қайнаған тіршіліктің өрнегін танытып келеді.

         Тараз өлкесін мекендеген халықтар мен олардың тұрмыс-тіршілігі, тағдыр-талайы туралы жазылған ең алғашқы деректер Қытай жазбаларында кездеседі. Солардың бірі – біздің заманымызға дейінгі 104-91 жылдары жазылған Цыма Цянның «Тарихнама» еңбегінде ғұн билеушісі ЧжиЧжидің (Шөже) қытай басқыншылығынан сақтанып, Талас маңына ығысқандығы, жергілікті тайпа қаңлылармен бірлесіп күш жиып, бекініс іргесін қалағаны айтылады.

Ал, VI ғасырда Тараз арқылы өтетін Жібек жолының сырдариялық және тяньшандық бағыттары қалыптасып, шаһар әлемдік өркениеттің бір бөлшегіне айналды. Тіпті, осы ғасырдың бел ортасында, яғни 558 жылы Түркі билеушісі Естеми қаған мұнда Византия елшісі Земархты қабылдады. Кездесуде екі ел арасында сауда байланысы жайында келісім және Иранға қарсы шарт жасалды. Кейіннен тарихи мекен қытай басқыншылығына дейін Түркештерге астана болды.

Дәл осы тұста Тараз маңындағы 751 жылы арабтар мен қытайлар арасында өткен Атлах шайқасы күллі түркі халықтарының тағдырын шешті. Орыс тарихшысы А.Бернштам археологиялық еңбектерінде қанды қырғын өткен мекен жайлы «Атлах қаласының орны Тараз қаласына таяу жердегі Жуантөбеде» деп көрсетіледі. Осыдан кейін қытайлар Жетісу өлкесінен шығарылып, Талас маңы түркінің келесі бір заңды мұрагері қарлұқтар қарамағына өтті.

Ал, X ғасырда мұнда Қарахан мемлекеті қалыптасып, 940 жылы Ислам діні мемлекеттік дін деп жарияланды. Осылайша, Тараз шаһары еліміздегі алғашқы Ислам дінін қабылдаған аймақтардың бірі ретінде жаңа дәуірге қадам басты. Тарихта Ерте Ислам кезеңі деп аталатын аралықта Тараздың көші ілгеріледі. Мұны күні бүгінге дейін сақталып, ұрпаққа мұра болып жеткен Айша бибі, Қарахан баба, Бабаджа хотун, Дәуітбек кесенелері мен Жүніс-Қали моншасы, еліміздегі ең алғашқы мешіт саналатын Ерте Ислам мешіті, керуен сарай сияқты жауһар жәдігерлеріміз айғақтай түседі. Осы тұста Тараз көпестердің жиі қатынайтын сауда орталығына айналды.

Бұл туралы ІХ ғасырдың бірінші жартысында математик, географ Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми «Тараз бұл көпестер қаласы» деп жазса, X ғасырдағы араб географы Әл-Мақдиси: «Тараз – бақтары қыруар көп, халық тығыз қоныстанған, орлары, төрт қақпасы мен адамдары мекендеген қамалы бар үлкен бекіністі қала. Екінші шепте үлкен өзен, оның ар жағында шаһардың бір бөлігі, оның үстінен өтетін көпір бар. Базар ортасында мешіт үйі тұр», деп дерек қалдырған.

Қараханидтер кезеңінде гүлденудің шарықтау шегіне дейін көтерілген Тараз маңында Жікіл, Төрткүл, Шелжі, Оххум, Хамукет, төменгі Барысхан секілді кіші қалашықтар да бой көтерді. Бұл шаһарлар да маңызды стратегиялық, сауда-саттық, әскери міндеттерді атқарды. Мәселен, Жікіл қалашығы әуелде өзі аттас тайпаның әскери қосыны ретінде бой көтерсе, Шелжі күміске бай мекен ретінде аймақтағы алғашқы металлургиялық орталықтың бірі болған. Сол секілді Баласағұн да Таразбен бір деңгейде дамыған шаһарлар қатарына енді.

Дәл осы алтын ғасырда Тараз теңгелер мен шырағдандар шаһарына айналып, шыны жасау ісі де қарқынды дамыды. Қаланың әлеуметтік-экомикалық тұрғыдан дами түсуі ғылым мен білімнің, мәдениет пен өркениеттің қанат жаюына себепкер болды. Осы кезеңде сұлтан Бейбарыс салған аз-Заһирия медресесінің меңгерушісі болған Һибатулла ат-Тарази, алғашқы ортағасырлық ақындардың бірі Әбу Таһир Мұхаммед ат-Таразилер бастаған Бадр ад-Дин Һибатулла, Мұхаммедхан әл Хусейн ат-Тарази, Әбул Футух ибн Исраил ат-Тарази, Имам Әбул Қасым Махмуд ат-Тарази сияқты Тараздан түлеп ұшқан алғашқы ойшылдардың шоғыры қалыптасты.

Сондай-ақ, Жікілден шыққан Әбу Мұхаммед әл-Жикили, меркілік Саид Мирки, баласағұндық Жүсіп Баласағұннан бөлек, Имам Мұхаммед Баласағұни, Әбу Абдаллаһ пен Аййуб әл-Баласағұнилардың есімі елге танылды. Таразилердің тізбегі өткен ғасырдың соңына дейін үзілмей сақталды. Бұл тізімде Қазақ хандығы тұсында өмір сүрген алғашқы шығыстық әдебиет теориясының негізін қалаушылардың бірі саналған Шейх Ахмет Тарази, Меккеде пайғамбар мешітін басқарған Махмұд Саид ат-Тарази, өткен ғасырдың басында Ауғанстан Ағарту министрлігінің комиссия мүшесі атанып, білім жүйесін реформалау ісіне атсалысқан Мүбашшир ат-Таразилерді айрықша атап өтуге болады.

Талай тарланбозды түлеткен Тараздың таңғажайыптары шығыс шайырларының да жырына арқау болды. Парсының ұлы ақыны Фирдоуси тараздық сұлулар жайлы: «…Бой жетпеген балапандай Тараз арулары, Тәңір жаратқан әдеп пен наздан оларды»; «…Екі қасы Тараздың садағындай, Кірпіктері қаптаған қара талдай»; «…Мөп-мөлдір көздің қарасын, Тараздан ғана табасың» десе, Рудаки: «…Михрабқа жүзді бұрғаннан не пайда, Көңілі Бұхара, Тараз сұлуларында болған соң», дейді. Сондай-ақ, Низами, Тәбризи, Әдид әлМамаликтердің мәснауилерінде тараздық тұлпарлар мен қолөнер бұйымдарын жырға қосты. Шыңғыс хан жорықтарынан кейін де Таразда тіршілік қайнап жатты.

Бұған шаһарда болған қытайлық монах Чань-Чунь мен француз елшісі Рубруктың жазбалары дәлел бола алады. Ал, 1268 жылы қала маңында әйгілі Талас құрылтайы өтті. Қазақ хандығы құрылар тұста шаһар түрлі шапқыншылықтарды бастан өткеріп, Қоқан хандығына қарсы күрестің орталығы болды. 1864 жылы мұнда патша әскерінің қолбасшысы М.Черняевпен бірге Шоқан Уәлиханов табан тіреді.

Патша қарамағына өткен Әулиеатада 60-жылдары үш шойын балқыту зауыты, тері илеу зауыты, 6 мешіт пен 1 медресе, 6 мектеп, қалалық монша мен сабын қайнату орындары жұмыс істеген. Кейіннен мұнда әр жылдары Сұлтанбек Қожанов, Ораз Жандосов, Қабылбек Сарымолдаев, Тұрар Рысқұлов секілді азаматтар қызмет атқарып, қоғамдық өмірге белсене араласты. Мәселен, Сұлтанбек Қожанов Әулиеатада теңдік мәселесі, жер бөлінісі секілді өзекті мәселерді жиі көтерсе, Ораз Жандосов Сарысу ауданының құрылуына атсалысты.

Сонымен бірге, Қабылбек Сарымолдаев пен Тұрар Рысқұловтың төңкеріс жылдардағы өмірін осы шаһарда өткізіп, Тұрар Рысқұлов Мұхаммеджан Тынышпаевпен бірге Түрксібтің маңызды торабы Шу жерімен өтуі тиістігін дәлелдеп шықты. Бұдан өзге Міржақып Дулатов жазғы демалысын Жамбыл жерінде өткізіп, қала орталығындағы Атшабар базарының қайнаған тіршілігін көріп тамсанған.

Ал, алғашқы әйел журналистердің бірі – Сара Есова Кеңестік Әулиеатадағы алғашқы әйел сотына қатысқан. Бұдан өзге Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин мен жазушы-журналист Мұхамедсалим Кашимовтер де Таразға ат басын бұрып отырған. Сол секілді белгілі этнограф, тарихшы Әбубәкір Диваев осында еңбек жолын бастаса, кейінгі жылдары Шыңғыс Айтматов зооветеринарлық техникумда білім алып, Кемел Тоқаев, Асқар Тоқпановтар Жамбылда қызмет атқарған.

Революционер-жазушы Сыдық Абланов «Мені оқытқан да Тараз, қолымды медрессе – Хусаинияға жеткізген де Тараз» десе, Әулиеатада еңбек етіп, кейіннен дүниежүзіне танылған орыс биологы Константин Скрябин қаланы гельминтологиялық ғылымның отаны деп атаған. Қай елдің тарихына қарасақ та, екі мың жылдан астам уақыт аралығында бұзылмай сақталған шаһарлар қатары аз. Тараз сол тарих өтінде байырғы тұрғынын сақтап қалған санаулы қаланың бірі. Елдігіміздің бастауы, тарихымыздың астанасы саналған шаһар бүгінде қолөнершілер қаласы атанып, тарихтың темірқазығы атауын абыроймен арқалап келеді.

Нұрболат Аманбек

Aq jol. — 2024. — 12 қазан (№118). — 3 б.

Таразда іргелі монумент бой көтерді

     Соңғы жылдары Тараз қаласында бірқатар саябақ салынып, түрлі ескерткіштер бой көтеруде. Мұның бәрі екі мың жылдан астам тарихы бар көне шаһар сәулетін арттыруға үлес қосуда. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасымен Таразда «Қазақ халқына мың алғыс» монументі ашылды, деп хабарлайды

Нысанның биіктігі 30 метр болады. Монумент құрылысын «Темір-Байлық» жауапкершілігі шектеулі  серіктестігі жүргізген. Оған 158 миллион теңге жұмсалған. Монументте қазақ жерінде тұратын түрлі ұлт пен ұлыстың елге деген алғысы мен ризашылығының символикалық көрінісі бейнеленген. Аталған нысанның ашылу салтанатына Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев қатысты.

«Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап еліміздің Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың сарабдал саясатының нәтижесінде көпұлтты елімізде халықтар достығы, бірлік, татулық пен тұрақтылық салтанат құруда. Әрине 29 жыл тарих үшін қас-қағым сәт. Дегенмен, еліміз осы уақыт аралығында толайым табыстарға, үлкен жетістіктерге жетті. Еліміздің ең маңызды жетістіктерінің бірі – көпұлтты қоғамда бейбітшілік пен келісімді сақтау болып табылады. Біздің басты байлығымыз – елдегі тыныштық пен тұрақтылық. Еліміз егемендік алғалы бейбіт өмір сүрудің өнегесін көрсетіп келеді. Татулық пен бейбітшілікті, қоғамдық тұрақтылықты нығайту мақсатында қыруар жұмыстар атқарылуда. Ашылып отырған «Қазақ еліне мың алғыс» монументі де осы сөзіміздің айғағы. Осыдан екі жыл бұрын Нұрсұлтан Әбішұлы еліміздегі барлық облыс орталықтарында «Қазақ еліне мың алғыс» монументін салу туралы тапсырма берген болатын. Монумент – барлық ұлт өкілдерінің қазақ халқына деген ризашылығының белгісі», деді ол.

Салтанатты жиында «Днепро» украин этномәдени бірлестігінің төрағасы Федор Клименко, М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті «Қазақстан халқы Ассамблеясы» кафедрасының меңгерушісі Парида Мамедова сөз сөйлеп, қазақ халқына деген алғысын білдірді.

Сондай-ақ Тараз қаласында «Арбат-1» демалыс орны да ел игілігіне берілді. Арбат құрылысын жүргізген «Темір-Байлық» серіктестігінің бригадирі Еркін Седелханның айтуынша, жұмыс үш айға созылып, 200-ге жуық қала тұрғыны жұмыспен қамтылған. Демалыс орнында құрғақ және ұзындығы 20 метрге дейін жететін түрлі-түсті субұрқақтар орналасқан.        Одан бөлек, мұнда қала тұрғындарының тынығып, бос уақытын тиімді өткізуіне, алаңсыз демалуына барлық жағдай жасалған. Бердібек Сапарбаев аталған демалыс орнын аралап көріп, құрылыс жұмысына оң бағасын берді.

 Хамит Есаман

Egemen Qazaqstan. – 2020. – 25 қыркүйек.